9. "Dünkü film çok sürükleyiciydi." cümlesindeki "dünkü" kelimesi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Büyük ünlü uyumuna uyar
B) "-ki" eki büyük ünlü uyumuna uymaz
C) "-kü" eki büyük ünlü uyumuna uymaz
D) Kelimenin tamamı büyük ünlü uyumuna uymaz
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, Türkçenin önemli ses olaylarından biri olan Büyük Ünlü Uyumu kuralını ve bu kurala uymayan bazı ekleri hatırlayacağız. "Dünkü" kelimesini adım adım inceleyelim:
- Büyük Ünlü Uyumu Nedir?
Türkçede bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü kalınsa (a, ı, o, u), sonraki hecelerdeki ünlüler de kalın; ilk hecedeki ünlü inceyse (e, i, ö, ü), sonraki hecelerdeki ünlüler de ince olur. Bu kurala Büyük Ünlü Uyumu denir.
- "Dünkü" Kelimesini İnceleyelim:
"Dünkü" kelimesi "dün" köküne "-kü" ekinin gelmesiyle oluşmuştur.
- "dün" kelimesindeki ünlü "ü" (ince ünlüdür).
- "-kü" ekindeki ünlü de "ü" (ince ünlüdür).
Görünüşte "dün" (ince) ve "-kü" (ince) yan yana geldiğinde bir uyum varmış gibi durur. Ancak burada önemli bir dil bilgisi kuralı devreye girer.
- "-ki" Ekinin Özelliği:
Türkçede bazı ekler Büyük Ünlü Uyumu kuralına uymaz. Bu eklerden biri de sıfat yapan veya ilgi zamiri olan "-ki" ekidir. Bu ek, kelimenin son ünlüsünün kalın veya ince olmasına bakılmaksızın genellikle "ki" veya "kü" şeklinde kalır.
- Örnek: "yarın" (kalın ünlü) + "-ki" → "yarınki" (kalın ünlüden sonra ince ünlü gelmiş, uyum bozulmuş).
- Örnek: "ev" (ince ünlü) + "-ki" → "evdeki" (ince ünlüden sonra ince ünlü gelmiş, burada uyumlu gibi görünse de ekin genel yapısı uyumsuzdur).
- Örnek: "dün" (ince ünlü) + "-ki" → "dünkü" (Burada "dün" kelimesindeki "ü" ince olduğu için ek de "kü" şeklini almıştır. Ancak bu, ekin kendisinin uyumlu olduğu anlamına gelmez, sadece o anki kelimeye göre şekil değiştirmiştir. Ekin temel yapısı ve genel kullanımındaki uyumsuzluğu önemlidir.)
- Seçenekleri Değerlendirelim:
- A) Büyük ünlü uyumuna uyar: Kelimenin tamamı görünüşte uyumlu dursa da, ekin yapısı gereği bu doğru değildir.
- B) "-ki" eki büyük ünlü uyumuna uymaz: Bu ifade, Türkçenin dil bilgisi kurallarına göre doğrudur. "-ki" eki (ve onun "dünkü" kelimesindeki "-kü" şekli) Büyük Ünlü Uyumu'na uymayan istisnai eklerdendir. Ekin bu özelliği, kelimenin uyumlu görünmesini sağlasa bile, ekin kendisinin kurala aykırı olduğu gerçeğini değiştirmez.
- C) "-kü" eki büyük ünlü uyumuna uymaz: Bu da doğru bir ifadedir çünkü "-kü" eki, "-ki" ekinin bir varyantıdır. Ancak B seçeneği, ekin genel ve temel uyumsuzluğunu daha kapsayıcı bir şekilde ifade eder.
- D) Kelimenin tamamı büyük ünlü uyumuna uymaz: "Dün" kelimesi tek heceli olduğu için kendi içinde uyumludur. Bu nedenle kelimenin tamamının uyumsuz olduğunu söylemek doğru olmaz.
Bu durumda, "dünkü" kelimesindeki "-kü" ekinin aslında Büyük Ünlü Uyumu'na uymayan "-ki" ekinin bir formu olduğunu bilmek, doğru cevabı bulmamızı sağlar.
Cevap B seçeneğidir.
