Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ek fiilin şartı yoktur?
A) Sınavdan yüksek alırsan sana hediye alacağım.
B) Hasta isen doktora gitmelisin.
C) Bu kitabı okursan çok şey öğrenirsin.
D) Yemek hazırsa sofraya oturalım.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, ek fiilin şart kipinin hangi cümlede bulunmadığını bulmamız isteniyor. Öncelikle ek fiilin ne olduğunu ve şart kipini nasıl oluşturduğunu hatırlayalım:
- Ek fiil (imek fiili): İsim soylu sözcükleri yüklem yapar (örneğin: "güzel-di", "öğrenci-y-miş") veya basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapar (örneğin: "gel-iyor-du", "oku-muş-tu").
- Ek fiilin şart kipi: Ek fiilin "-ise / -sa" ekiyle oluşturulan halidir.
- İsimlere geldiğinde: "çocuk-sa", "yorgun-sa" (çocuk ise, yorgun ise)
- Fiillere geldiğinde (birleşik zaman yapar): "gel-iyor-sa", "oku-duy-sa", "gel-ecek-se"
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Sınavdan yüksek alırsan sana hediye alacağım.
- Buradaki "alırsan" kelimesi "alır" (geniş zaman fiili) + "-sa" (ek fiilin şartı) + "-n" (şahıs eki) şeklinde oluşmuştur. "Alır" fiiline ek fiilin şart kipi gelerek "alırsan" (geniş zamanın şartı) birleşik zamanlı fiilini oluşturmuştur. Dolayısıyla burada ek fiilin şartı vardır.
- B) Hasta isen doktora gitmelisin.
- Buradaki "isen" kelimesi "hasta" (isim) + "i-" (ek fiil) + "-se" (şart kipi) + "-n" (şahıs eki) şeklinde oluşmuştur. "Hasta" ismine ek fiilin şart kipi gelerek "hasta isen" (eğer hastaysan) anlamını vermiştir. Dolayısıyla burada ek fiilin şartı vardır.
- C) Bu kitabı okursan çok şey öğrenirsin.
- Buradaki "okursan" kelimesi "oku-" (fiil kökü) + "-ur" (geniş zaman eki) + "-sa" (şart kipi) + "-n" (şahıs eki) şeklinde oluşmuştur. Buradaki "-sa" eki, doğrudan "okumak" fiilinin geniş zamanına gelerek fiilin kendi şart kipini oluşturmuştur. Bu, ek fiilin şartı değildir; fiilin doğrudan çekimlenmiş şart kipidir. Ek fiilin şartı, birleşik zaman yaparken (örneğin "okuyor-sa", "okumuş-sa") veya isimlere gelirken kullanılır. "Okursan" kelimesinde ek fiil yoktur, fiilin kendisi şart kipiyle çekimlenmiştir.
- D) Yemek hazırsa sofraya oturalım.
- Buradaki "hazırsa" kelimesi "hazır" (isim) + "-sa" (ek fiilin şartı) şeklinde oluşmuştur. "Hazır" ismine ek fiilin şart kipi gelerek "hazır ise" (eğer hazırsa) anlamını vermiştir. Dolayısıyla burada ek fiilin şartı vardır.
Gördüğümüz gibi, A, B ve D seçeneklerinde ek fiilin şart kipi bulunmaktadır. C seçeneğinde ise "-sa" eki, fiilin kendi şart kipidir, ek fiilin şartı değildir.
Cevap C seçeneğidir.
