🎓 11. sınıf edebiyat 1. dönem 2. yazılı Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 11. sınıf edebiyat 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı'nın ana hatlarını ve dil bilgisi konularını sade bir dille özetlemektedir. Sınavınızda başarılar dileriz!
📌 Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı'na Genel Bakış
Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte edebiyatımızda köklü değişiklikler yaşanmıştır. Bu dönem, Milli Edebiyat'ın getirdiği ulusal duyarlılığın devamı niteliğinde olsa da, Batı etkileşimiyle farklı akımların ve sanat anlayışlarının ortaya çıktığı bir süreçtir.
- 📝 **Genel Özellikler:** Milli Edebiyat'ın sade dil ve hece ölçüsü anlayışı devam etse de, serbest nazım, farklı şiir anlayışları ve Batı'dan alınan edebi akımlar (gerçekçilik, modernizm vb.) etkili olmuştur.
- 📝 **Konu Çeşitliliği:** Anadolu ve Anadolu insanı, milli mücadele, toplumsal sorunlar, bireyin iç dünyası, kent yaşamı, evrensel değerler gibi geniş bir yelpazede konular işlenmiştir.
- 📝 **Sanatçı Bolluğu:** Çok sayıda yetenekli sanatçı yetişmiş, farklı edebi türlerde (şiir, hikaye, roman, tiyatro, deneme) önemli eserler verilmiştir.
📌 Cumhuriyet Dönemi Şiirinde Farklı Anlayışlar
Cumhuriyet dönemi şiiri, çok sesli ve çeşitli akımların bir arada var olduğu zengin bir dönemdir. Her anlayışın kendine özgü bir dünya görüşü ve estetik kaygısı bulunur.
- 📝 **Öz Şiir (Saf Şiir) Anlayışı:** Şiirin duygu, imge ve ritimle yoğunlaşması gerektiğini savunur. Şiirde ahenk ve musiki önemlidir. Sanat için sanat ilkesi benimsenir. Temsilcilerinden bazıları: Ahmet Hamdi Tanpınar, Necip Fazıl Kısakürek, Cahit Sıtkı Tarancı.
- 📝 **Yedi Meşaleciler:** Cumhuriyet döneminde hece ölçüsüyle şiir yazan ilk topluluktur. "Canlılık, Samimiyet, Daima Yenilik" sloganıyla yola çıkmışlardır. Temsilcilerinden bazıları: Ziya Osman Saba, Yaşar Nabi Nayır.
- 📝 **Serbest Nazım ve Toplumcu Şiir:** Şiirde ölçü ve uyağa karşı çıkmış, serbest nazımı benimsemişlerdir. Toplumsal sorunları, işçi sınıfının haklarını, sömürüyü ele almışlardır. Temsilcisi: Nâzım Hikmet Ran.
- 📝 **Milli Edebiyat Zevk ve Anlayışını Sürdüren Şiir:** Hece ölçüsü ve sade Türkçe ile milli değerleri, Anadolu'yu, kahramanlıkları işlemişlerdir. Temsilcilerinden bazıları: Arif Nihat Asya, Orhan Şaik Gökyay.
- 📝 **Garip Hareketi (Birinci Yeni):** Şiirde her türlü kurala, kalıba, şairaneliğe karşı çıkmışlardır. Konuşma dilini şiire taşımış, sıradan insanların günlük hayatını işlemişlerdir. Temsilcileri: Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday, Oktay Rifat Horozcu.
- 📝 **İkinci Yeni Şiiri:** Garip'e tepki olarak doğmuş, şiirin anlam kapalılığını, soyutluğunu, imge yoğunluğunu savunmuşlardır. Anlamdan çok sese ve biçime önem vermişlerdir. Temsilcilerinden bazıları: Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar, Ece Ayhan.
💡 İpucu: Şiir akımlarını ve temsilcilerini öğrenirken, her bir akımın temel özelliğini ve bu özelliğe uygun birkaç anahtar kelimeyi aklınızda tutmaya çalışın. Örneğin, "Garip" deyince "sadelik, kuralsızlık, günlük dil"; "İkinci Yeni" deyince "anlam kapalılığı, soyutluk, imge" gibi.
📌 Cumhuriyet Dönemi Hikaye ve Romanda Farklı Eğilimler
Cumhuriyet dönemi hikaye ve romanı da şiir gibi çok yönlüdür. Yazarlar, farklı edebi anlayışlarla toplumu, bireyi ve hayatı ele almışlardır.
- 📝 **Milli Edebiyat Zevk ve Anlayışını Sürdürenler:** Anadolu'yu, milli değerleri, Kurtuluş Savaşı'nı ve halkın yaşayışını sade bir dille gerçekçi bir biçimde ele almışlardır. Temsilcilerinden bazıları: Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Reşat Nuri Güntekin, Refik Halit Karay.
- 📝 **Toplumcu Gerçekçiler:** Köy ve kasaba gerçeklerini, ağa-köylü ilişkilerini, işçi sorunlarını, yoksulluğu ve toplumsal adaletsizlikleri ele almışlardır. Eserlerinde gözlem ve diyalektik materyalizm etkileri görülür. Temsilcilerinden bazıları: Yaşar Kemal, Orhan Kemal, Kemal Tahir, Fakir Baykurt.
- 📝 **Bireyin İç Dünyasını Esas Alanlar:** Bireyin psikolojisini, bilinçaltını, yalnızlığını, varoluşsal sorunlarını, hayata yabancılaşmasını işlemişlerdir. Ruh tahlillerine önem vermişlerdir. Temsilcilerinden bazıları: Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar, Tarık Buğra.
- 📝 **Modernizmi Esas Alanlar:** Geleneksel anlatım tekniklerine karşı çıkmış, bilinç akışı, iç monolog gibi teknikleri kullanmışlardır. Bireyin karmaşık iç dünyasını, yabancılaşmayı, absürtlükleri ele almışlardır. Temsilcilerinden bazıları: Oğuz Atay, Yusuf Atılgan, Adalet Ağaoğlu.
⚠️ Dikkat: Bazı yazarlar (örneğin Peyami Safa) birden fazla edebi anlayış içinde değerlendirilebilir. Bu durum, yazarın farklı dönemlerde veya farklı eserlerinde farklı yaklaşımlar sergilemesinden kaynaklanır. Eserlerinin içeriğine ve anlatım tekniklerine dikkat edin.
📌 Cümle Çeşitleri
Dil bilgisi konularından biri olan cümle çeşitleri, bir cümleyi farklı açılardan incelememizi sağlar. Cümleler, yüklemin türüne, yapısına, anlamına ve öğe dizilişine göre sınıflandırılır.
- 📝 **Yüklemin Türüne Göre Cümleler:**
- **Fiil (Eylem) Cümlesi:** Yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir. (Örn: Çocuklar bahçede **oynuyorlar**.)
- **İsim Cümlesi:** Yüklemi isim soylu bir sözcük (isim, sıfat, zamir, edat) olan cümledir. (Örn: Hava bugün çok **güzeldi**.)
- 📝 **Yapısına Göre Cümleler:**
- **Basit Cümle:** Tek yüklemi ve içinde fiilimsi veya başka bir yargı bulunmayan cümledir. (Örn: Kuşlar ötüyor.)
- **Birleşik Cümle:** Tek yüklemi olan ancak içinde yan cümlecik (fiilimsi, -ki bağlacı, şart kipi, iç içe alıntı) bulunan cümledir. (Örn: Kitap **okumayı** severim. / Gelirsen **sevinirim**.)
- **Sıralı Cümle:** İki veya daha fazla cümlenin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanmasıyla oluşan cümledir. (Örn: Güneş doğdu, kuşlar uyandı.)
- **Bağlı Cümle:** İki veya daha fazla cümlenin bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan cümledir. (Örn: Yağmur yağdı **ve** her yer ıslandı.)
- 📝 **Anlamına Göre Cümleler:**
- **Olumlu Cümle:** Yüklemdeki işin, oluşun veya durumun gerçekleştiğini, var olduğunu bildiren cümledir. (Örn: Ahmet geldi.)
- **Olumsuz Cümle:** Yüklemdeki işin, oluşun veya durumun gerçekleşmediğini, var olmadığını bildiren cümledir. (-me/-ma, -sız/-siz, yok, değil gibi ek veya kelimelerle yapılır.) (Örn: Ahmet gelmedi.)
- **Soru Cümlesi:** Bir şey öğrenmek amacıyla soru soran cümledir. (Örn: Buraya ne zaman geldin?)
- **Ünlem Cümlesi:** Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümledir. (Örn: Eyvah, anahtarımı unuttum!)
- 📝 **Öğe Dizilişine Göre Cümleler:**
- **Kurallı (Düz) Cümle:** Yüklemi sonda olan cümledir. (Örn: Yarın okula gideceğim.)
- **Devrik (Kuralsız) Cümle:** Yüklemi sonda olmayan cümledir. (Örn: Gideceğim yarın okula.)
- **Eksiltili Cümle:** Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun tamamlamasına bırakılmış cümledir. Sonuna üç nokta (...) konur. (Örn: Karşımızda yemyeşil bir ova...)
💡 İpucu: Cümle çeşitlerini incelerken önce yüklemi doğru tespit etmek çok önemlidir. Yüklemi bulduktan sonra diğer özelliklerini kolayca belirleyebilirsiniz.
📌 Anlatım Bozuklukları
Anlatım bozuklukları, bir cümlede anlamın netliğini, doğruluğunu veya akıcılığını bozan hatalardır. İki ana başlık altında incelenir: Anlamsal (anlama dayalı) ve Yapısal (dil bilgisel) bozukluklar.
- 📝 **Anlamsal Bozukluklar:**
- **Gereksiz Sözcük Kullanımı:** Aynı anlama gelen kelimelerin bir arada kullanılması. (Örn: Karşılıklı mektuplaştılar. -> Mektuplaştılar.)
- **Anlamca Çelişen Sözcüklerin Bir Arada Kullanılması:** Birbirine zıt anlamlı kelimelerin aynı cümlede yer alması. (Örn: Eminim ki bu maçı kesinlikle kazanacağız. -> Eminim ki / Kesinlikle)
- **Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması:** Kelimenin cümlede uygun olmayan bir anlamda kullanılması. (Örn: Bu sınavda başarılı **olanakları** çok yüksek. -> Olasılıkları)
- **Deyimin Yanlış Kullanılması:** Deyimin anlamına uygun olmayan bir bağlamda kullanılması. (Örn: Çok sevinmiş, etekleri zil çalıyordu. -> Etekleri tutuşmak.)
- **Anlam Belirsizliği:** Cümlenin birden fazla anlama gelmesi, zamir eksikliğinden kaynaklanabilir. (Örn: Arkadaşını dün gördüm. -> Kimin arkadaşını? Senin mi, onun mu?)
- **Mantık ve Sıralama Hatası:** Olayların veya durumların mantık akışına veya sıralamasına uymaması. (Örn: Bırak patates soymayı, yemek bile yapamaz. -> Bırak yemek yapmayı, patates bile soyamaz.)
- 📝 **Yapısal (Dil Bilgisel) Bozukluklar:**
- **Özne-Yüklem Uyumsuzluğu:** Özne ile yüklemin tekillik-çoğulluk, kişi veya çatı bakımından uyumsuz olması. (Örn: Öğrencilerin hepsi derse gelmedi. -> Gelmediler.)
- **Ek Fiil Eksikliği:** Birden fazla yüklemi olan sıralı veya bağlı cümlelerde ek fiilin ortak kullanılmasından kaynaklanan hata. (Örn: O çalışkan, kardeşi tembeldi. -> O çalışkandı, kardeşi tembeldi.)
- **Tamlama Yanlışları:** İsim veya sıfat tamlamalarının yanlış kurulması veya ortak tamlamanın yanlış kullanılması. (Örn: Politik ve askeri alanda gelişmeler yaşandı. -> Politik alanda ve askeri alanda gelişmeler yaşandı.)
- **Çatı Uyumsuzluğu:** Bir cümlede fiillerin çatılarının (etken/edilgen) birbiriyle uyumsuz olması. (Örn: Sorular çözülüp, cevaplar kontrol etti. -> Sorular çözülüp, cevaplar kontrol edildi.)
- **Bağlaç Yanlışları:** Bağlaçların yanlış anlamda veya gereksiz yere kullanılması. (Örn: Çok çalıştı ama başarılı oldu. -> Çok çalıştı ve başarılı oldu.)
- **Noktalama Eksikliği:** Noktalama işaretlerinin eksik veya yanlış kullanılması nedeniyle anlamın bozulması. (Örn: Genç doktora bir şeyler sordu. -> Genç, doktora bir şeyler sordu.)
⚠️ Dikkat: Anlatım bozuklukları genellikle günlük konuşmada fark edilmeyebilir ancak yazılı dilde ve sınavlarda önemli hatalardır. Cümleyi dikkatlice okuyup, her kelimenin ve yapının yerli yerinde olup olmadığını sorgulamak, hata tespiti için iyi bir yöntemdir.
