🎓 LGS kaynak önerileri Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu "LGS kaynak önerileri Test 1" testinde karşınıza çıkabilecek temel akademik konuları sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Başarılar dileriz!
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen, fiil özelliklerini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Cümlede yan yargı oluştururlar.
- İsim-Fiiller (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri gelerek oluşur. Örnek: okuma, gidiş, gelmek.
- ⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla kalıcı isim olabilir ve fiilimsi özelliğini kaybeder. (Örn: Dondurma, çakmak, sarış)
- Sıfat-Fiiller (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri gelerek oluşur. Bir ismi niteler veya adlaşmış sıfat-fiil olarak isim görevi görür. Örnek: gelen yolcu, görülesi yer, yazacak kalem.
- 💡 İpucu: Sıfat-fiil eklerini "Anası mezar dikecekmiş" şeklinde kodlayarak kolayca hatırlayabilirsiniz.
- Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil / Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -meden, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -a...a, -meksizin, -casına" gibi ekler gelerek oluşur. Cümlede durum veya zaman zarfı görevi görür. Örnek: gülerek konuştu, gelir gelmez oturdu.
- 📝 Fiilimsiler, çekimli fiiller gibi yüklem olamazlar (ek fiil alıp yüklem olurlarsa o zaman fiilimsi değil, çekimli fiil olurlar).
📌 Çarpanlar ve Katlar
Bu konuda sayıların çarpanlarını, katlarını, asal sayıları ve bu kavramlarla ilgili EBOB ile EKOK hesaplamalarını öğreneceğiz. LGS'nin ilk ve en temel konularından biridir.
- Çarpan (Bölen): Bir sayıyı kalansız bölen her sayı, o sayının çarpanıdır. Örnek: 12'nin çarpanları: 1, 2, 3, 4, 6, 12.
- Asal Sayı: Sadece 1'e ve kendisine kalansız bölünebilen, 1'den büyük doğal sayılardır. En küçük asal sayı 2'dir ve tek çift asal sayı 2'dir. Örnek: 2, 3, 5, 7, 11...
- Asal Çarpanlara Ayırma: Bir sayıyı asal çarpanlarının çarpımı şeklinde yazmaktır. Örnek: $60 = 2^2 \cdot 3^1 \cdot 5^1$.
- Ortak Çarpan (Bölen): İki veya daha fazla sayının ortak çarpanlarıdır.
- En Büyük Ortak Bölen (EBOB): İki veya daha fazla sayıyı kalansız bölen en büyük sayıdır. Ortak asal çarpanların en küçük üslülerini çarparak bulunur.
- 💡 İpucu: EBOB, "parçalama, bölme, gruplara ayırma" gibi durumlarda kullanılır. Örneğin, kumaşları eşit parçalara ayırma.
- Ortak Kat: İki veya daha fazla sayının ortak katlarıdır.
- En Küçük Ortak Kat (EKOK): İki veya daha fazla sayının ortak katları arasındaki en küçük pozitif sayıdır. Tüm asal çarpanların en büyük üslülerini çarparak bulunur.
- 💡 İpucu: EKOK, "birleşme, buluşma, birlikte hareket etme" gibi durumlarda kullanılır. Örneğin, otobüslerin aynı anda kalkması.
- 📝 İki sayının çarpımı, o sayıların EBOB'u ile EKOK'unun çarpımına eşittir. Yani $a \cdot b = EBOB(a,b) \cdot EKOK(a,b)$.
📌 Mevsimler ve İklim
Bu ünite, Dünya'nın Güneş etrafındaki hareketleri ve eksen eğikliğinin mevsimlerin oluşumundaki rolünü, ayrıca iklim ve hava olayları arasındaki farkları inceler.
- Dünya'nın Hareketleri: Dünya'nın iki tür hareketi vardır: Kendi ekseni etrafında dönme (gece-gündüz oluşumu) ve Güneş etrafında dolanma (mevsimlerin oluşumu).
- Eksen Eğikliği: Dünya'nın dönme ekseni, yörünge düzlemine dik değil, yaklaşık $23.5^\circ$ eğiktir. Bu eğiklik, mevsimlerin oluşumunun temel nedenidir.
- 📝 Eksen eğikliği sayesinde Güneş ışınları Dünya yüzeyine yıl boyunca farklı açılarla düşer. Dik veya dike yakın açıyla düşen yerler daha çok ısınır (yaz), eğik açıyla düşen yerler daha az ısınır (kış).
- 21 Haziran (Yaz Gündönümü): Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır; yaz başlar. Güney Yarım Küre'de kış başlar.
- 21 Aralık (Kış Gündönümü): Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece, en kısa gündüz yaşanır; kış başlar. Güney Yarım Küre'de yaz başlar.
- 21 Mart (Ekinoks): Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlar. Gece ve gündüz süreleri eşittir.
- 23 Eylül (Ekinoks): Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlar. Gece ve gündüz süreleri eşittir.
- ⚠️ Dikkat: Mevsimlerin oluş nedeni, Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı DEĞİLDİR. Dünya, kışın Güneş'e daha yakın olabilir. Asıl neden eksen eğikliği ve Güneş ışınlarının düşme açısıdır.
- İklim: Geniş bölgelerde uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Kesinlik bildirir, "sıcak", "yağışlı" gibi genel ifadeler kullanılır.
- Hava Olayları: Dar bir alanda, kısa süre içinde görülen atmosferik olaylardır. Değişkendir, "bugün yağmurlu olacak" gibi günlük ifadeler kullanılır.
- 💡 İpucu: İklim bilimiyle uğraşan kişiye klimatolog, hava olaylarıyla uğraşan kişiye meteorolog denir.
📌 Bir Kahraman Doğuyor (Mustafa Kemal'in Hayatı)
Bu konuda Mustafa Kemal Atatürk'ün çocukluk ve gençlik yıllarını, eğitim hayatını, fikirlerinin oluşmasında etkili olan şehirleri ve olayları inceleyeceğiz. Onun bir lider olarak nasıl yetiştiğini anlamak önemlidir.
- Doğumu ve Ailesi: 1881 yılında Selanik'te doğdu. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım'dır.
- Eğitim Hayatı: Mustafa Kemal sırasıyla şu okullara gitti:
Mahalle Mektebi (Geleneksel eğitim),
Şemsi Efendi Okulu (Modern eğitim),
Selanik Mülkiye Rüştiyesi (Sivil ortaokul),
Selanik Askeri Rüştiyesi (Askerlik mesleğine ilk adımı attığı yerdir. Matematik öğretmeni ona "Kemal" adını verdi.),
Manastır Askeri İdadisi (Askeri lise, vatan ve hürriyet fikirlerinin geliştiği yer),
İstanbul Harp Okulu (Teğmen olarak mezun oldu),
İstanbul Harp Akademisi (Kurmay Yüzbaşı olarak mezun oldu ve ilk görev yeri Şam'a atandı).
- Fikir Hayatını Etkileyen Şehirler: Mustafa Kemal'in kişiliğinin ve fikirlerinin gelişiminde önemli rol oynayan şehirler:
Selanik: Çok uluslu yapısı ve Avrupa ile bağlantısı sayesinde yeniliklere açıktı. Çok yönlü kişiliğinin temelleri burada atıldı.
Manastır: Milliyetçilik ve özgürlük fikirlerinin geliştiği, Namık Kemal gibi yazarlardan etkilendiği yer.
İstanbul: Başkent olması nedeniyle siyasi gelişmelerin merkeziydi. Fikir kulüpleri ve yayınlarla tanıştı.
Sofya (Ataşemiliterlik görevi): Avrupa devletlerinin temsilcileriyle tanıştı, Batı kültürünü ve askeri yapısını yakından gözlemledi.
Şam (İlk görev yeri): Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu, teşkilatçılık yönü ortaya çıktı.
- 💡 İpucu: Mustafa Kemal'in okuduğu okullar, onun hem askeri dehasını hem de modern düşünce yapısını geliştirmesine yardımcı oldu.
- ⚠️ Dikkat: Mustafa Kemal'in fikir hayatının oluşmasında sadece okuduğu kitaplar değil, yaşadığı şehirlerin sosyal ve kültürel yapısı da çok etkili olmuştur. Özellikle Selanik'in çok kültürlü ortamı, onun farklılıklara açık ve hoşgörülü bir lider olmasında rol oynamıştır.
