10. sınıf biyoloji 2. dönem 1. yazılı Test 1

🎓 10. sınıf biyoloji 2. dönem 1. yazılı Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, 10. sınıf biyoloji 2. dönem 1. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz "Kalıtımın Temel İlkeleri" konusundaki anahtar bilgileri sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Genetikle ilgili temel kavramlardan başlayarak, Mendel yasaları, kan grupları ve cinsiyete bağlı kalıtım gibi önemli başlıkları ele alacağız.

📌 Kalıtımın Temel Kavramları

Genetik, canlılardaki kalıtsal özelliklerin nesilden nesile aktarımını inceleyen bilim dalıdır. Bu aktarımda rol oynayan bazı temel terimleri bilmek, konuyu anlamanın ilk adımıdır.

• Gen: Canlıların kalıtsal özelliklerini taşıyan DNA parçasıdır. Göz rengi, saç şekli gibi özellikleri belirler.
• Alel: Bir genin farklı versiyonlarıdır. Örneğin, bezelyelerde tohum rengi geni için sarı tohum aleli (S) ve yeşil tohum aleli (s) bulunur.
• Lokus: Bir genin kromozom üzerindeki belirli yeridir.
• Homolog Kromozomlar: Biri anneden, diğeri babadan gelen, aynı genleri taşıyan (aynı lokuslarda) ve şekil ile büyüklükleri benzer olan kromozom çiftleridir.
• Genotip: Bir canlının sahip olduğu genetik yapıdır (örneğin, $AA$, $Aa$, $aa$).
• Fenotip: Genotipin ve çevrenin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüşüdür (örneğin, sarı tohum, yeşil tohum).
• Homozigot (Arı Döl): Bir karakter için aynı alellere sahip bireydir (örneğin, $AA$ veya $aa$).
• Heterozigot (Melez Döl): Bir karakter için farklı alellere sahip bireydir (örneğin, $Aa$).
• Baskın (Dominant) Gen: Etkisini hem homozigot ($AA$) hem de heterozigot ($Aa$) durumda gösterebilen aleldir. Büyük harfle gösterilir.
• Çekinik (Resesif) Gen: Etkisini sadece homozigot ($aa$) durumda gösterebilen aleldir. Küçük harfle gösterilir.

💡 İpucu: Genotip içsel, fenotip ise dışsal özelliklerdir. Bir buzdağının su altındaki kısmı genotip, su üstündeki kısmı fenotip gibi düşünülebilir.

📌 Mendel Genetiği ve Çaprazlamalar

Gregor Mendel, bezelyeler üzerinde yaptığı deneylerle kalıtımın temel prensiplerini ortaya koymuştur. Onun çalışmaları, genetik biliminin temelini oluşturur.

• Mendel'in Birinci Yasası (Ayrılma Yasası): Bir karakteri belirleyen iki alel, gamet oluşumu sırasında birbirinden ayrılarak farklı gametlere gider. Her gamet, her karakter için sadece bir alel taşır.
• Mendel'in İkinci Yasası (Bağımsız Dağılım Yasası): Farklı karakterleri kontrol eden genler (farklı kromozomlar üzerinde veya aynı kromozom üzerinde yeterince uzaksa), gamet oluşumu sırasında birbirinden bağımsız olarak dağılır.
• Monohibrit Çaprazlama: Tek bir karakter (örneğin, tohum rengi) açısından farklılık gösteren iki bireyin çaprazlanmasıdır. Örneğin, $AA \times aa$ veya $Aa \times Aa$.
• Dihibrit Çaprazlama: İki farklı karakter (örneğin, tohum rengi ve tohum şekli) açısından farklılık gösteren iki bireyin çaprazlanmasıdır. Örneğin, $AABB \times aabb$ veya $AaBb \times AaBb$.

⚠️ Dikkat: Dihibrit çaprazlamada $F_2$ kuşağında fenotip oranı $9:3:3:1$ olarak karşımıza çıkar. Bu oran, bağımsız dağılımın klasik bir sonucudur.

📌 Kontrollü Çaprazlama (Geri Çaprazlama)

Fenotipi baskın olan bir bireyin genotipini (homozigot baskın mı $AA$, heterozigot mu $Aa$) belirlemek için yapılan özel bir çaprazlamadır.

• Bilinmeyen genotipe sahip baskın fenotipli birey, homozigot çekinik ($aa$) bir bireyle çaprazlanır.
• Eğer yavruların hepsi baskın fenotipli olursa, bilinmeyen birey homozigot baskın ($AA$) demektir.
• Eğer yavrular arasında çekinik fenotipli bireyler ($aa$) çıkarsa, bilinmeyen birey heterozigot ($Aa$) demektir.

📝 Örnek: Siyah tüylü bir kedinin genotipini öğrenmek istiyorsunuz (Siyah tüy aleli (B) beyaz tüy aleline (b) baskındır). Bu kediyi beyaz tüylü ($bb$) bir kediyle çaprazlarsınız. Eğer yavruların hepsi siyah olursa, sizin kediniz $BB$ genotiplidir. Eğer yavruların yarısı siyah, yarısı beyaz olursa, kediniz $Bb$ genotiplidir.

📌 Eksik Baskınlık ve Eş Baskınlık

Mendel genetiğinde bir alelin diğerine tamamen baskın olduğu durumlar incelenir. Ancak bazı durumlarda bu kural değişebilir.

• Eksik Baskınlık: Heterozigot durumda, iki alelin de tam olarak baskınlık gösterememesi ve ara bir fenotipin ortaya çıkmasıdır.
  • Örnek: Akşamsefası bitkisinde kırmızı çiçek ($KK$) ile beyaz çiçek ($BB$) çaprazlandığında, $KB$ genotipli bireyler pembe çiçekli olur.
• Eş Baskınlık: Heterozigot durumda, her iki alelin de fenotipte kendini eşit ve tam olarak göstermesidir.
  • Örnek: İnsanlarda $MN$ kan grubu. $M$ aleli ve $N$ aleli eş baskındır. $MM$ genotipli bireyler sadece M antijeni, $NN$ genotipli bireyler sadece N antijeni, $MN$ genotipli bireyler ise hem M hem de N antijeni taşır.

💡 İpucu: Eksik baskınlıkta "ara" bir fenotip oluşurken, eş baskınlıkta her iki özellik de "birlikte" ve "tam" olarak görülür.

📌 Çok Alellilik

Bir karakterin kalıtımından sorumlu olan, ikiden fazla alelin bulunması durumudur. Ancak bir bireyde bu alellerden sadece iki tanesi bulunabilir.

• Örnek: İnsanlarda $ABO$ kan grubu sistemi. $I^A$, $I^B$ ve $i$ olmak üzere üç farklı alel bulunur.
• Genotip çeşidi sayısı $ \frac{n(n+1)}{2} $ formülüyle hesaplanır, burada $n$ alel sayısıdır.
• Fenotip çeşidi sayısı ise aleller arasındaki baskınlık durumuna göre değişir. Eğer eş baskınlık veya eksik baskınlık varsa, bu durum fenotip çeşidini artırabilir.

📝 Örnek: 3 aleli olan bir karakter için genotip çeşidi sayısı $ \frac{3(3+1)}{2} = \frac{3 \times 4}{2} = 6 $ olur.

📌 İnsanlarda Kan Grupları (ABO ve Rh)

Kan grupları, alyuvar hücrelerinin yüzeyindeki antijenlere ve kan plazmasındaki antikorlara göre belirlenen kalıtsal özelliklerdir.

• ABO Sistemi:
  • Aleller: $I^A$, $I^B$ ve $i$. ($I^A$ ve $I^B$ birbirine eş baskın, $i$ aleline ise baskındırlar.)
  • Kan Grubu A: Genotip $I^A I^A$ veya $I^A i$. Alyuvarda A antijeni, plazmada anti-B antikoru.
  • Kan Grubu B: Genotip $I^B I^B$ veya $I^B i$. Alyuvarda B antijeni, plazmada anti-A antikoru.
  • Kan Grubu AB: Genotip $I^A I^B$. Alyuvarda A ve B antijeni, plazmada antikor yok. Genel alıcıdır.
  • Kan Grubu 0: Genotip $ii$. Alyuvarda antijen yok, plazmada anti-A ve anti-B antikoru. Genel vericidir.
• Rh Sistemi:
  • Aleller: $Rh^+$ (baskın) ve $Rh^-$ (çekinik).
  • $Rh^+$ (pozitif): Genotip $Rh^+ Rh^+$ veya $Rh^+ Rh^-$. Alyuvarda Rh antijeni var.
  • $Rh^-$ (negatif): Genotip $Rh^- Rh^-$. Alyuvarda Rh antijeni yok.
• Eritroblastosis Fetalis (Kan Uyuşmazlığı): Anne $Rh^-$ ve baba $Rh^+$ ise, $Rh^+$ bir bebek doğduğunda annede bebeğe karşı antikor oluşabilir. İkinci $Rh^+$ bebekte bu antikorlar bebeğin alyuvarlarını parçalayabilir.

⚠️ Dikkat: Kan nakillerinde alıcı ve verici arasındaki antijen-antikor uyumu hayati önem taşır. Yanlış nakil aglütinasyona (çökelme) yol açar.

📌 Cinsiyete Bağlı Kalıtım

Cinsiyeti belirleyen kromozomlar (gonozomlar) üzerinde taşınan genlerle aktarılan özelliklerdir. İnsanlarda X ve Y kromozomları cinsiyeti belirler.

• X Kromozomu Üzerinde Taşınan Çekinik Hastalıklar:
  • Renk Körlüğü (Kırmızı-Yeşil): Erkeklerde daha sık görülür çünkü tek bir X kromozomu taşırlar. Erkekler $X^R Y$ (normal), $X^r Y$ (renk körü) olabilir. Dişiler $X^R X^R$ (normal), $X^R X^r$ (taşıyıcı), $X^r X^r$ (renk körü) olabilir.
  • Hemofili: Kanın pıhtılaşmaması hastalığıdır. Kalıtım şekli renk körlüğü ile benzerdir.
• Y Kromozomu Üzerinde Taşınan Özellikler: Sadece erkeklerde görülür ve babadan oğula geçer.
  • Örnek: Kulak kıllılığı, balık pulluluk.

💡 İpucu: X'e bağlı çekinik hastalıklarda erkekler hasta olmak için sadece bir tane çekinik alele ihtiyaç duyarken, dişilerin hasta olması için iki tane çekinik alele sahip olması gerekir. Bu yüzden erkeklerde daha yaygındır.

📌 Bağlı Genler ve Krossing Over

Genler her zaman farklı kromozomlar üzerinde bulunmazlar. Aynı kromozom üzerinde bulunan genlere bağlı genler denir.

• Bağlı Genler: Aynı kromozom üzerinde bulunan genlerdir. Genellikle birlikte kalıtılırlar ve gametlere birlikte geçerler.
• Krossing Over (Parça Değişimi): Mayoz bölünmenin profaz I evresinde homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasında parça değişimi olması olayıdır.
• Önemi: Krossing over, bağlı genlerin ayrılmasına ve yeni gen kombinasyonlarının (rekombinant gametler) oluşmasına neden olarak genetik çeşitliliği artırır.

⚠️ Dikkat: Bağlı genler arasındaki mesafe arttıkça, krossing over olasılığı da artar.

📌 Soy Ağaçları (Pedigri Analizi)

Bir ailedeki belirli bir özelliğin veya hastalığın nesiller boyunca nasıl aktarıldığını gösteren şematik çizimlerdir. Kalıtım şeklini belirlemek için kullanılır.

• Semboller:
  • Kare: Erkek birey.
  • Daire: Dişi birey.
  • İçi dolu sembol: Özelliği gösteren (hasta veya ilgili fenotipli) birey.
  • İçi boş sembol: Özelliği göstermeyen (sağlıklı veya ilgili fenotipi taşımayan) birey.
  • Yarım dolu sembol: Taşıyıcı birey (genellikle X'e bağlı çekinik kalıtımda dişiler için kullanılır).
  • Yatay çizgi: Evlilik/çaprazlama.
  • Dikey çizgi: Çocuklar.
• Kalıtım Şeklini Belirleme: Soy ağaçlarında otozomal baskın, otozomal çekinik, X'e bağlı baskın, X'e bağlı çekinik veya Y'ye bağlı kalıtım olup olmadığını anlamak için belirli kurallar ve ipuçları kullanılır.

💡 İpucu: Bir soy ağacında bir özelliğin kalıtım şeklini bulmak için, önce en kolay elenebilecek kalıtım şekillerini test edin. Örneğin, her nesilde görülen ve hem erkek hem dişiyi etkileyen bir hastalık otozomal baskın olabilir.