Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda bizden, fiili hem etken hem de geçişli çatılı olan cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle bu kavramları kısaca hatırlayalım:
- Etken Çatı: Fiilin bildirdiği işi, cümlede belirtilen özne kendisi yapıyorsa fiil etken çatılıdır. Fiilde -l, -n, -ş ekleri bulunmaz. (Örnek: Çocuk koştu.)
- Geçişli Çatı: Fiil, nesne alabiliyorsa geçişli çatılıdır. Yani fiile "neyi?", "kimi?" sorularını sorduğumuzda cevap alabiliyorsak fiil geçişlidir. (Örnek: Kitabı okudu. - Neyi okudu? Kitabı.)
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Kapı açıldı.
- Fiil: açıldı
- Özne-Yüklem İlişkisi (Çatı): "açıldı" fiilinde "-l" eki vardır ve kapı, açma eylemini kendi kendine yapmaz, başkası tarafından açılır. Bu nedenle fiil edilgen çatılıdır.
- Nesne-Yüklem İlişkisi (Geçişlilik): "Neyi açıldı?" sorusuna cevap alamayız. Edilgen çatılı fiiller genellikle nesne almaz. Bu nedenle fiil geçişsizdir.
- Bu seçenek, etken ve geçişli şartlarını sağlamaz.
- B) Çocuk uyudu.
- Fiil: uyudu
- Özne-Yüklem İlişkisi (Çatı): Uyuma eylemini çocuk kendisi yapmıştır. Fiilde çatı eki (-l, -n, -ş) yoktur. Bu nedenle fiil etken çatılıdır.
- Nesne-Yüklem İlişkisi (Geçişlilik): "Neyi uyudu?", "Kimi uyudu?" sorularına cevap alamayız. Uyuma eylemi bir nesneye ihtiyaç duymaz. Bu nedenle fiil geçişsizdir.
- Bu seçenek, etken şartını sağlasa da geçişli şartını sağlamaz.
- C) Öğretmen dersi anlattı.
- Fiil: anlattı
- Özne-Yüklem İlişkisi (Çatı): Anlatma eylemini öğretmen kendisi yapmıştır. Fiilde çatı eki (-l, -n, -ş) yoktur. Bu nedenle fiil etken çatılıdır.
- Nesne-Yüklem İlişkisi (Geçişlilik): "Neyi anlattı?" diye sorduğumuzda "Dersi" cevabını alırız. "Dersi" kelimesi cümlenin belirtili nesnesidir. Bu nedenle fiil geçişlidir.
- Bu seçenek, hem etken hem de geçişli şartlarını sağlar.
- D) Masa temizlendi.
- Fiil: temizlendi
- Özne-Yüklem İlişkisi (Çatı): "temizlendi" fiilinde "-n" eki vardır ve masa, temizleme eylemini kendi kendine yapmaz, başkası tarafından temizlenir. Bu nedenle fiil edilgen çatılıdır.
- Nesne-Yüklem İlişkisi (Geçişlilik): "Neyi temizlendi?" sorusuna cevap alamayız. Edilgen çatılı fiiller genellikle nesne almaz. Bu nedenle fiil geçişsizdir.
- Bu seçenek, etken ve geçişli şartlarını sağlamaz.
Yapılan incelemeler sonucunda, hem etken hem de geçişli çatılı fiilin bulunduğu cümlenin C seçeneği olduğu açıkça görülmektedir.
Cevap C seçeneğidir.
