? Birleşik zamanlı (Birleşik çekimli) fiil Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, birleşik zamanlı (birleşik çekimli) fiilleri anlamanı ve ilgili test sorularını kolayca çözmeni sağlamak için hazırlandı. Konunun temel kavramlarını, çeşitlerini ve fiilleri ayırt etme yöntemlerini sade bir dille ele alacağız.
? Birleşik Zamanlı Fiil Nedir?
Birleşik zamanlı fiiller, Türkçede fiillere iki farklı zaman veya kip ekinin art arda gelmesiyle oluşan fiillerdir. Yani, bir fiil köküne önce bir basit zaman/kip eki, ardından da "ek fiil"in (imek fiili) çekimli hallerinden biri eklenir.
- Bir fiilde iki ayrı zaman veya kip eki bulunur.
- İkinci zaman/kip eki, her zaman ek fiil (imek fiili) sayesinde oluşur.
- Bu fiiller, eylemin ne zaman ve hangi koşulda gerçekleştiği hakkında daha detaylı bilgi verir.
? İpucu: Bir fiilin birleşik zamanlı olup olmadığını anlamak için fiilde kaç tane zaman veya kip eki olduğunu say! İki tane varsa, birleşik zamanlıdır.
? Ek Fiil ve Rolü
Ek fiil (imek fiili), Türkçede isim soylu sözcükleri yüklem yapma görevinin yanı sıra, fiilleri birleşik zamanlı yapmada da kilit rol oynar. Ek fiilin üç farklı çekimi, birleşik zamanlı fiillerin türlerini belirler.
- Ek Fiilin Görülen Geçmiş Zamanı (-di): Fiile eklenerek "hikaye birleşik zamanı"nı oluşturur. (Örn: okuyordu, gelmişti)
- Ek Fiilin Öğrenilen Geçmiş Zamanı (-miş): Fiile eklenerek "rivayet birleşik zamanı"nı oluşturur. (Örn: okuyormuş, gelmeliymiş)
- Ek Fiilin Şartı (-se): Fiile eklenerek "şart birleşik zamanı"nı oluşturur. (Örn: okuyorsa, gelseydi)
⚠️ Dikkat: Ek fiil sadece fiillere gelmez! "Öğrenciydi", "güzelmiş" gibi örneklerde isimleri yüklem yapar. Biz burada sadece fiilleri birleşik zamanlı yapma görevine odaklanıyoruz.
? Birleşik Zamanlı Fiil Çeşitleri
Birleşik zamanlı fiiller, ek fiilin hangi çekimini aldıklarına göre üç ana başlıkta incelenir:
? 1. Hikaye Birleşik Zamanı (Ek Fiilin -di Hali)
Basit zamanlı bir fiile, ek fiilin görülen geçmiş zamanı olan "-di (-dı, -du, -dü)" eki getirilerek oluşturulur. Eylemin geçmişte yapıldığını ve tamamlandığını anlatır.
- Geniş Zamanın Hikayesi: Fiil + -r + -di (Örn: Her sabah koşardı.)
- Şimdiki Zamanın Hikayesi: Fiil + -yor + -du (Örn: Dün seni bekliyordum.)
- Gelecek Zamanın Hikayesi: Fiil + -acak + -tı (Örn: Yarın sınava çalışacaktım.)
- Öğrenilen Geçmiş Zamanın Hikayesi: Fiil + -mış + -tı (Örn: Meğer olaylar böyle gelişmişti.)
- Gereklilik Kipinin Hikayesi: Fiil + -malı + -ydı (Örn: Daha dikkatli olmalıydık.)
- Şart Kipinin Hikayesi: Fiil + -sa + -ydı (Örn: Keşke sen de gelseydin.)
- İstek Kipinin Hikayesi: Fiil + -a/-e + -ydı (Örn: O an giteydim keşke.)
? 2. Rivayet Birleşik Zamanı (Ek Fiilin -miş Hali)
Basit zamanlı bir fiile, ek fiilin öğrenilen geçmiş zamanı olan "-miş (-mış, -muş, -müş)" eki getirilerek oluşturulur. Eylemin geçmişte başkasından öğrenildiği veya sonradan fark edildiği anlamını taşır.
- Geniş Zamanın Rivayeti: Fiil + -r + -miş (Örn: Eskiden buralar çok sakin olurmuş.)
- Şimdiki Zamanın Rivayeti: Fiil + -yor + -muş (Örn: Annem beni bekliyormuş.)
- Gelecek Zamanın Rivayeti: Fiil + -acak + -mış (Örn: Oraya varacakmışız.)
- Öğrenilen Geçmiş Zamanın Rivayeti: Fiil + -mış + -mış (Örn: Duyduğuma göre sınav iptal olmuşmuş.)
- Gereklilik Kipinin Rivayeti: Fiil + -malı + -ymış (Örn: Bu işi bitirmeliymişiz.)
- Şart Kipinin Rivayeti: Fiil + -sa + -ymış (Örn: Eğer gelseymiş, parti daha eğlenceli olurmuş.)
- İstek Kipinin Rivayeti: Fiil + -a/-e + -ymış (Örn: Keşke sen de göreymişsin.)
? 3. Şart Birleşik Zamanı (Ek Fiilin -se Hali)
Basit zamanlı bir fiile, ek fiilin şartı olan "-se (-sa)" eki getirilerek oluşturulur. Eylemin gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu ifade eder.
- Geniş Zamanın Şartı: Fiil + -r + -se (Örn: Eğer düzenli çalışırsan, başarırsın.)
- Şimdiki Zamanın Şartı: Fiil + -yor + -sa (Örn: Eğer şu an uyuyorsa, rahatsız etmeyelim.)
- Gelecek Zamanın Şartı: Fiil + -acak + -sa (Örn: Eğer geleceksen, haber ver.)
- Görülen Geçmiş Zamanın Şartı: Fiil + -di + -yse (Örn: Eğer dün geldiyse, neden görmedik?)
- Öğrenilen Geçmiş Zamanın Şartı: Fiil + -mış + -sa (Örn: Eğer o da gelmişse, haberimiz olsun.)
- Gereklilik Kipinin Şartı: Fiil + -malı + -ysa (Örn: Eğer ödevini bitirmeliysen, acele et.)
- İstek Kipinin Şartı: Fiil + -a/-e + -ysa (Örn: Eğer giteyse, ona eşlik edelim.)
? Basit ve Birleşik Zamanlı Fiili Ayırt Etme
Bir fiilin basit zamanlı mı yoksa birleşik zamanlı mı olduğunu anlamak oldukça basittir. Tek yapman gereken, fiildeki zaman/kip eki sayısını kontrol etmektir.
- Basit Zamanlı Fiil: Fiil kökü/gövdesine tek bir zaman veya kip eki gelir.
- Örn: geldi (görülen geçmiş zaman), okuyor (şimdiki zaman), yazar (geniş zaman), gitmeli (gereklilik kipi).
- Birleşik Zamanlı Fiil: Fiil kökü/gövdesine iki ayrı zaman veya kip eki gelir. İkinci ek her zaman ek fiilin çekimli halidir.
- Örn: geliyordu (şimdiki zamanın hikayesi), okumuştu (öğrenilen geçmiş zamanın hikayesi), yazarsa (geniş zamanın şartı), gitmeliymiş (gereklilik kipinin rivayeti).
? İpucu: Bir fiilde "-dı, -miş, -se" eklerinden biri ikinci sırada geliyorsa, o fiil kesinlikle birleşik zamanlıdır. Örneğin, "gel-di-ydi" (geldiydi), "oku-yor-muş" (okuyormuş).
