🎓 KPSS Vatandaşlık Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, KPSS Vatandaşlık Test 1'de karşılaşabileceğiniz temel hukuk kavramları, sosyal hayatı düzenleyen kurallar, hukukun kaynakları, hak kavramı ve kişilik ile ehliyetler gibi konuları sade bir dille özetlemektedir. Amacımız, karmaşık görünen bu bilgileri anlaşılır ve akılda kalıcı hale getirmektir.
📌 Sosyal Hayatı Düzenleyen Kurallar
Toplum düzenini sağlamak, insanların bir arada huzur içinde yaşamasını mümkün kılmak için çeşitli kurallar bulunur. Bu kurallar, yaptırımları açısından farklılık gösterir.
- Din Kuralları: İlahî bir kaynaktan geldiğine inanılan, vicdani yaptırımı olan kurallardır.
- Ahlak Kuralları: İyilik-kötülük ayrımına dayanan, kişinin kendine (sübjektif) veya topluma (objektif) karşı ödevlerini belirten, vicdani yaptırımı olan kurallardır.
- Görgü Kuralları: Toplum içinde nezaket ve saygı çerçevesinde uyulması beklenen davranış biçimleridir. Yaptırımı toplumdan dışlanma, ayıplanma gibi manevi niteliktedir.
- Hukuk Kuralları: Devletin koyduğu, uyulması zorunlu olan ve uyulmadığında devlet gücüyle karşılaşılacak maddi yaptırımı olan kurallardır.
💡 İpucu: Hukuk kurallarını diğerlerinden ayıran en temel özellik, yaptırımının maddi olması ve devlet gücüyle desteklenmesidir.
📌 Hukukun Temel Kavramları
Hukuk, bireylerin ve toplumun düzenini sağlayan, devlet gücüyle desteklenmiş yazılı ve yazısız kurallar bütünüdür. Amacı, adaleti sağlamak ve toplumsal barışı korumaktır.
- Hukuk Kurallarının Özellikleri:
- Genellik: Herkes için geçerlidir, kişiye özel değildir.
- Soyutluk: Belirli bir olayı değil, benzer nitelikteki tüm olayları kapsar.
- Süreklilik: Yürürlükten kaldırılmadıkça geçerliliğini korur.
- Maddi Yaptırım: Uyulmadığında devlet gücüyle karşılaşılır.
- Yaptırım (Müeyyide) Türleri:
- Ceza: Suç işleyene uygulanan yaptırımdır (hapis, adli para cezası gibi).
- Cebri İcra: Borcunu ödemeyen kişinin borcunun devlet zoruyla tahsil edilmesidir.
- Tazminat: Haksız fiil sonucu verilen zararın maddi veya manevi olarak giderilmesidir.
- Hükümsüzlük (Geçersizlik): Hukuka aykırı yapılan bir işlemin hiç doğmamış sayılmasıdır (Yokluk, Mutlak Butlan, Nispi Butlan gibi).
- İptal: Hukuka aykırı idari işlemlerin yargı kararıyla ortadan kaldırılmasıdır.
⚠️ Dikkat: Hükümsüzlük türleri (Yokluk, Mutlak Butlan, Nispi Butlan) arasındaki farklar önemlidir. Örneğin, evliliğin resmi makam önünde yapılmaması "Yokluk", akıl hastasının evlenmesi "Mutlak Butlan" sebebidir.
📌 Hukukun Kaynakları
Hukuk kuralları, farklı biçimlerde ortaya çıkar ve uygulanır. Bunlar, yazılı, yazısız ve yardımcı kaynaklar olarak sınıflandırılır.
- Yazılı Kaynaklar (Asli Kaynaklar):
- Anayasa (En üst hukuk normu)
- Kanunlar (TBMM tarafından çıkarılır)
- Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri (CB tarafından çıkarılır)
- Yönetmelikler (Kanunların ve CB Kararnamelerinin uygulanmasını gösteren kurallar)
- Uluslararası Antlaşmalar (Usulüne göre yürürlüğe konulmuş olanlar kanun hükmündedir)
- Yazısız Kaynaklar (Tali Kaynaklar):
- Örf ve Adet Hukuku (Sürekli uygulama, genel inanış ve devlet desteği ile hukuk kuralı haline gelmiş davranışlardır.)
- Yardımcı Kaynaklar:
- Bilimsel İçtihatlar (Öğreti, doktrin)
- Yargı Kararları (İçtihatlar)
💡 İpucu: Bir hukuk olayında öncelikle yazılı kaynaklara bakılır. Yazılı kaynakta hüküm yoksa yazısız kaynaklara (örf ve adet hukuku) başvurulur. Yardımcı kaynaklar ise hâkimin karar verirken faydalandığı yol gösterici nitelikteki kaynaklardır, doğrudan bağlayıcı değildir.
📌 Hak Kavramı ve Türleri
Hak, hukuk düzeninin kişilere tanıdığı yetkilerdir. Kişilerin menfaatlerini koruyan ve kullanılması hukuk tarafından güvence altına alınan yetkiler bütünüdür.
- Kamu Hakları (Temel Hak ve Özgürlükler): Devlet ile birey arasındaki ilişkide bireyin devlete karşı sahip olduğu haklardır. Yaşama hakkı, düşünce özgürlüğü, seçme ve seçilme hakkı gibi.
- Özel Haklar: Kişilerin kendi aralarındaki ilişkilerde sahip olduğu haklardır.
- Mutlak Haklar: Herkese karşı ileri sürülebilen haklardır (mülkiyet hakkı, telif hakkı gibi).
- Nisbi Haklar: Sadece belirli kişilere karşı ileri sürülebilen haklardır (alacak hakkı gibi).
📌 Kişilik ve Ehliyetler
Hukukta "kişi", haklara ve borçlara sahip olabilen varlıktır. Kişilik, "gerçek kişiler" ve "tüzel kişiler" olarak ikiye ayrılır.
- Gerçek Kişilik: İnsanlardır. Tam ve sağ doğumla başlar, ölümle sona erer.
- Hak Ehliyeti: Haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneğidir. Tam ve sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düşme anından itibaren başlar. Herkes hak ehliyetine sahiptir.
- Fiil Ehliyeti: Kendi fiilleriyle hak kazanabilme ve borç altına girebilme yeteneğidir. Fiil ehliyetine sahip olmak için üç şart gereklidir:
- Ayırt Etme Gücü (Mümeyyiz Olmak): Akıl hastalığı, yaş küçüklüğü gibi sebeplerle davranışlarının sebep ve sonuçlarını algılayabilme yeteneği.
- Ergin Olmak: Genel olarak 18 yaşını doldurmuş olmak (evlilikle veya mahkeme kararıyla da ergin olunabilir).
- Kısıtlı Olmamak: Mahkeme kararıyla kısıtlanmamış olmak (akıl hastalığı, savurganlık, kötü yaşam tarzı gibi sebeplerle).
- Fiil Ehliyeti Türleri:
- Tam Ehliyetliler: Ayırt etme gücü olan, ergin ve kısıtlı olmayan kişilerdir. Her türlü hukuki işlemi yapabilirler.
- Sınırlı Ehliyetliler: Ayırt etme gücü olan, ergin ve kısıtlı olmayan, ancak bazı hukuki işlemleri yaparken yasal danışmanın onayını alması gereken kişilerdir (örneğin, yasal danışman atananlar).
- Sınırlı Ehliyetsizler: Ayırt etme gücü olan, ancak ergin olmayan veya kısıtlı olan kişilerdir (küçükler veya kısıtlılar). Yaptıkları önemli işlemler için yasal temsilcilerinin (veli/vasi) izni gerekir.
- Tam Ehliyetsizler: Ayırt etme gücü olmayan kişilerdir (akıl hastaları, küçük çocuklar). Yaptıkları hiçbir hukuki işlem geçerli değildir.
- Tüzel Kişilik: Birden çok gerçek kişinin veya malın belirli bir amaç etrafında birleşmesiyle oluşan, hukuk düzenince kişi sayılan varlıklardır (dernekler, vakıflar, şirketler gibi). Kendi başına hak ve borçlara sahip olabilirler.
⚠️ Dikkat: Hak ehliyeti herkese tanınırken, fiil ehliyeti için belirli şartların (ayırt etme gücü, erginlik, kısıtlı olmama) bir arada bulunması gerekir.
