Sevgili öğrenciler, bugün fiillerin önemli bir özelliğini, "etken fiil" kavramını öğreneceğiz. Bir cümlede bir işin, bir eylemin kim tarafından yapıldığını açıkça biliyorsak, yani işi yapan (özne) belliyse ve işi gerçekten kendisi yapmışsa, o fiile etken fiil deriz.
Peki ya işi yapan belli değilse veya iş başkası tarafından yapılmışsa? İşte o zaman "edilgen fiil"den bahsederiz. Edilgen fiillerde genellikle fiil köküne "-l" veya "-n" ekleri gelir ve işi yapan değil, işten etkilenen ön plandadır.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim ve hangi fiilin etken olduğunu bulalım:
- A) Kapı çalındı.
- Buradaki fiil "çalındı"dır.
- "Kapı" kendi kendini çalabilir mi? Hayır. Kapı, başkası tarafından çalınmıştır. İşi yapan kişi belli değildir.
- Fiildeki "-ın" eki (çal-ın-dı) edilgenlik ekidir.
- Bu nedenle bu fiil edilgendir.
- B) Çocuk topu attı.
- Buradaki fiil "attı"dır.
- Topu kim attı? "Çocuk" attı. Çocuk, atma eylemini gerçekten yapan kişidir. İşi yapan (özne) bellidir ve işi kendisi yapmıştır.
- Fiilde herhangi bir edilgenlik eki (-l, -n) yoktur.
- Bu nedenle bu fiil etkendir.
- C) Pencere açıldı.
- Buradaki fiil "açıldı"dır.
- "Pencere" kendi kendini açabilir mi? Hayır. Pencere, başkası tarafından açılmıştır. İşi yapan kişi belli değildir.
- Fiildeki "-ıl" eki (aç-ıl-dı) edilgenlik ekidir.
- Bu nedenle bu fiil edilgendir.
- D) Yemek pişirildi.
- Buradaki fiil "pişirildi"dir.
- "Yemek" kendi kendini pişirebilir mi? Hayır. Yemek, başkası tarafından pişirilmiştir. İşi yapan kişi belli değildir.
- Fiildeki "-il" eki (pişir-il-di) edilgenlik ekidir.
- Bu nedenle bu fiil edilgendir.
Gördüğümüz gibi, sadece "Çocuk topu attı" cümlesinde işi yapan (çocuk) bellidir ve eylemi kendisi gerçekleştirmiştir. Bu yüzden "attı" fiili etkendir.
Cevap B seçeneğidir.
