🎓 Adventures test çöz LGS Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu "Adventures test çöz LGS Test 1" testinde karşılaşabileceğiniz temel akademik konuları basitleştirerek anlamanıza yardımcı olmak için hazırlandı. Türkçe, Matematik ve Fen Bilimleri'nden önemli başlangıç konularına odaklanacağız.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler) - Türkçe
Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiil özelliğini kaybederek cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Fiil gibi olumsuz yapılabilirler ama kip ve kişi eki almazlar.
- İsim-fiil (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılırlar.
- Örnek: "Onun gülüşü herkesi etkiledi." (Gülmek fiilinden türemiş, isim görevi görüyor.)
- Örnek: "Burada beklemek beni yoruyor."
- Sıfat-fiil (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat gibi kullanılırlar ve genellikle kendilerinden sonra gelen bir ismi nitelerler.
- Örnek: "Koşan çocuk düştü." (Çocuğu niteliyor.)
- Örnek: "Gelecek günler güzel olacak."
- Zarf-fiil (Bağ-fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -esiye, -e...e" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf gibi kullanılırlar ve genellikle fiilin zamanını veya durumunu bildirirler.
- Örnek: "Gülerek yanımızdan geçti." (Nasıl geçti?)
- Örnek: "Ders çalışırken uyuyakalmış." (Ne zaman uyuyakalmış?)
💡 İpucu: Bazı isim-fiiller zamanla kalıcı isim haline gelebilir ve fiilimsi özelliğini kaybeder. (Örn: dondurma, çakmak, ekmek). Bu kelimeler artık bir eylem bildirmez, bir nesnenin adı olmuştur.
📌 Çarpanlar ve Katlar - Matematik
Bir doğal sayıyı tam bölen sayılara o sayının çarpanları (bölenleri) denir. Bir sayının katları ise o sayının kendisiyle veya başka bir doğal sayıyla çarpılmasıyla elde edilen sayılardır.
- Çarpanlar (Bölenler): Bir sayının çarpanları, o sayıyı kalansız bölen sayılardır. Her sayı en az $1$ ve kendisi olmak üzere iki çarpana sahiptir.
- Örnek: $18$'in çarpanları $1, 2, 3, 6, 9, 18$'dir.
- Asal Sayılar: $1$ ve kendisinden başka pozitif tam böleni olmayan $1$'den büyük doğal sayılardır. En küçük asal sayı $2$'dir ve tek çift asal sayıdır.
- Örnek: $2, 3, 5, 7, 11, 13, ...$
- Asal Çarpanlar: Bir sayının çarpanları arasında asal olanlardır. Bir sayıyı asal çarpanlarına ayırmak, o sayıyı asal sayıların çarpımı şeklinde yazmaktır.
- Örnek: $30 = 2 \times 3 \times 5$ olduğundan $30$'un asal çarpanları $2, 3$ ve $5$'tir.
- Örnek: $24 = 2^3 \times 3$ olduğundan $24$'ün asal çarpanları $2$ ve $3$'tür.
- EBOB (En Büyük Ortak Bölen): İki veya daha fazla sayının ortak bölenlerinin en büyüğüdür.
- Örnek: $12$ ve $18$'in ortak bölenleri $1, 2, 3, 6$'dır. En büyüğü $6$ olduğu için $EBOB(12, 18) = 6$.
- EKOK (En Küçük Ortak Kat): İki veya daha fazla sayının ortak katlarının en küçüğüdür.
- Örnek: $12$'nin katları $12, 24, 36, 48, ...$
- Örnek: $18$'in katları $18, 36, 54, ...$
- Ortak katları $36, 72, ...$ En küçüğü $36$ olduğu için $EKOK(12, 18) = 36$.
💡 İpucu: İki sayının çarpımı, bu sayıların EBOB'u ile EKOK'unun çarpımına eşittir. Yani $A \times B = EBOB(A,B) \times EKOK(A,B)$.
📌 Mevsimler ve İklim - Fen Bilimleri
Dünya'mızın Güneş etrafındaki dolanma hareketi ve eksen eğikliği, farklı bölgelerde farklı mevsimlerin yaşanmasına neden olur. İklim ise geniş bölgelerde uzun yıllar boyunca gözlemlenen ortalama hava durumudur.
- Eksen Eğikliği: Dünya'nın dönme ekseni, yörünge düzlemine $23.5^\circ$ eğiktir. Bu eğiklik, Güneş ışınlarının Dünya yüzeyine düşme açısını yıl boyunca değiştirir ve mevsimlerin oluşmasının temel nedenidir.
- Güneş Etrafında Dolanma: Dünya, Güneş etrafında elips şeklinde bir yörüngede dolanır. Bu dolanma sırasında Güneş'e yaklaşıp uzaklaşması (yaklaşık $3$ Ocak'ta en yakın, $4$ Temmuz'da en uzak) mevsimleri değil, Dünya'nın hızını etkiler. Mevsimlerin oluşmasında ana etken eksen eğikliği ve buna bağlı olarak Güneş ışınlarının düşme açısıdır.
- Güneş Işınlarının Geliş Açısı: Güneş ışınları bir bölgeye dik veya dike yakın açıyla geldiğinde birim yüzeye düşen enerji miktarı artar ve sıcaklık yükselir (yaz mevsimi). Eğik açıyla geldiğinde ise birim yüzeye düşen enerji miktarı azalır ve sıcaklık düşer (kış mevsimi).
- Gece ve Gündüz Süreleri: Eksen eğikliği nedeniyle yıl içinde gece ve gündüz süreleri değişir. Yazın gündüzler uzun, kışın geceler uzundur. $21$ Mart ve $23$ Eylül (Ekinoks) tarihlerinde gece ve gündüz süreleri Dünya'nın her yerinde eşittir.
- İklim ve Hava Olayları Farkı:
- İklim: Geniş alanlarda, çok uzun yıllar (en az $30-35$ yıl) boyunca gözlemlenen ortalama hava durumudur. (Örn: Karadeniz iklimi her mevsim yağışlıdır.)
- Hava Olayları: Belirli bir yerde, kısa süreli yaşanan atmosferik olaylardır. (Örn: Yarın İstanbul'da yağmur bekleniyor.)
⚠️ Dikkat: Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının mevsimlerin oluşumunda etkili olduğu YANLIŞ bir bilgidir. Mevsimler, eksen eğikliği ve buna bağlı olarak Güneş ışınlarının düşme açısıyla oluşur.
