Aşağıdaki kelimelerden hangisi kalın ünlülerle başlayıp ince ünlüyle devam ettiği için büyük ünlü uyumuna uymaz?
A) kapı B) pencere C) televizyon D) radyo
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden büyük ünlü uyumuna uymayan ve belirli bir özellikle bu uyumu bozan kelimeyi bulmamız isteniyor. Öncelikle büyük ünlü uyumunun ne olduğunu hatırlayalım.
Büyük Ünlü Uyumu (Kalınlık-İncelik Uyumu): Bir kelimenin ilk hecesindeki ünlü kalınsa (a, ı, o, u), diğer hecelerindeki ünlüler de kalın olmalıdır. Eğer ilk hecedeki ünlü inceyse (e, i, ö, ü), diğer hecelerindeki ünlüler de ince olmalıdır. Kısacası, bir kelimede ya hep kalın ünlüler ya da hep ince ünlüler bulunmalıdır.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
A) kapı:
Kelimenin heceleri: ka-pı
Ünlüler: 'a' (kalın), 'ı' (kalın)
İlk ünlü kalın, sonraki ünlü de kalın. Bu kelime büyük ünlü uyumuna uyar.
B) pencere:
Kelimenin heceleri: pen-ce-re
Ünlüler: 'e' (ince), 'e' (ince), 'e' (ince)
İlk ünlü ince, sonraki ünlüler de ince. Bu kelime büyük ünlü uyumuna uyar.
D) radyo:
Kelimenin heceleri: rad-yo
Ünlüler: 'a' (kalın), 'o' (kalın)
İlk ünlü kalın, sonraki ünlü de kalın. Bu kelime büyük ünlü uyumuna uyar.
Bu kelime ince ünlülerle (e, e, i) başlamış, ancak son hecede kalın ünlüye ('o') geçmiştir. Bu durum, büyük ünlü uyumunu bozar. Yani, kelime içinde hem ince hem de kalın ünlüler bir arada bulunduğu için uyumsuzluk vardır.
Soru metninde "kalın ünlülerle başlayıp ince ünlüyle devam ettiği için" ifadesi geçse de, önemli olan kelimenin büyük ünlü uyumunu bozmasıdır. "televizyon" kelimesi, ince ünlülerle başlayıp kalın ünlüyle devam ederek bu uyumu bozar. Yani, farklı türdeki ünlülerin bir arada bulunması uyumu bozar ve bu kelime seçenekler arasında uyuma uymayan tek kelimedir.
