Fiilde çatı 8. sınıf LGS çıkmış sorular Test 1

🎓 Fiilde çatı 8. sınıf LGS çıkmış sorular Test 1 - Ders Notu

Sevgili öğrenciler, bu ders notu "Fiilde çatı" konusunu LGS'de çıkmış sorular özelinde daha iyi anlamanız için hazırlandı. Fiilde çatı, fiilin özne ve nesneyle olan ilişkisini inceleyen önemli bir konudur.

📌 Fiilde Çatı Nedir?

Fiilde çatı, yüklem görevindeki fiilin, cümlede özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi ifade eder. Yani, bir eylemi kimin yaptığını (özne) ve eylemden kimin etkilendiğini (nesne) fiil üzerinden anlamamızı sağlar. İki ana başlık altında incelenir:

• Özne-Yüklem İlişkisine Göre Çatılar: Eylemi yapanın (özne) fiille olan bağlantısı.
• Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Çatılar: Eylemin bir nesne alıp almadığı veya nesne alma özelliğinin nasıl değiştiği.

📝 Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatıları

Bu başlık altında fiilin, işi yapan özneyle olan bağlantısına bakılır. Eylemi kimin gerçekleştirdiği veya eylemden kimin etkilendiği önemlidir.

1. Etken Fiiller

Eylemi yapan (gerçek özne) bellidir ve cümlede açıkça bulunur veya anlaşılır. Fiil, çatı eki (l, n, ş, t, r, dır vb.) almaz.

• Örnek: "Çocuk, topu bahçede oynadı." (Oynayan kim? Çocuk – Gerçek özne)
• Örnek: "Annem, dün çok güzel bir yemek yaptı." (Yapan kim? Annem – Gerçek özne)

💡 İpucu: Etken fiillerde işi yapan kişi veya varlık bellidir ve cümlede genellikle "kim?" veya "ne?" sorularına cevap verir.

2. Edilgen Fiiller

Eylemi yapan (gerçek özne) belli değildir. İşten etkilenen varlık, sözde özne görevindedir. Fiil, genellikle "-l" veya "-n" çatı eklerini alır.

• Örnek: "Top, bahçede oynandı." (Oynayan kim? Belli değil. Oynanan ne? Top – Sözde özne)
• Örnek: "Yemekler, özenle hazırlandı." (Hazırlayan kim? Belli değil. Hazırlanan ne? Yemekler – Sözde özne)

⚠️ Dikkat: Edilgen çatılı fiillerde "tarafından" veya "vasıtasıyla" gibi ifadelerle işi yapan belirtilebilir ama yine de gerçek özne olmaz, bu bir edat tümlecidir. ("Yemekler, annem tarafından hazırlandı.")

3. Dönüşlü Fiiller

Eylemi yapan özne, yaptığı işten kendisi etkilenir. Yani işi yapan da işten etkilenen de aynı kişidir. Fiil, "-l" veya "-n" çatı eklerini alır.

• Örnek: "Ayşe, aynada saçlarını tarandı." (Tarayan kim? Ayşe. Taranan kim? Ayşe – İşten kendi etkileniyor)
• Örnek: "Çocuk, düşmeden önce tutundu." (Tutunan kim? Çocuk. Tutunma eyleminden etkilenen kim? Çocuk)

⚠️ Dikkat: Dönüşlü ve edilgen fiiller "-l, -n" eklerini aldığı için karıştırılabilir. Dönüşlü fiillerde gerçek özne bellidir ve işi kendi yapar, kendi etkilenir. Edilgen fiillerde ise gerçek özne belli değildir, iş başkası tarafından yapılır.

4. İşteş Fiiller

Eylemin birden fazla özne tarafından ya karşılıklı ya da birlikte yapıldığını gösterir. Fiil, "-ş" çatı ekini alır.

• Karşılıklı Yapma: "İki arkadaş, uzun uzun mektuplaştı." (Mektup yazma eylemi karşılıklı)
• Birlikte Yapma: "Kuşlar, baharda neşeyle uçuştu." (Uçma eylemi birlikte)

💡 İpucu: İşteş fiillerde eylemi yapan özne birden fazladır ve genellikle çoğul bir özne veya birden fazla özne bulunur.

📝 Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatıları

Bu başlık altında fiilin, cümlede nesne alıp almadığına veya nesne alma özelliğinin nasıl değiştiğine bakılır. Fiile "neyi?", "kimi?" soruları sorularak test edilir.

1. Geçişli Fiiller

Cümlede nesne alabilen fiillerdir. Fiile "neyi?", "kimi?" soruları sorulduğunda cevap alınabilir veya fiilin önüne "onu" zamiri getirildiğinde anlamlı olur.

• Örnek: "Öğrenci, kitabı okudu." (Neyi okudu? Kitabı – Nesne var)
• Örnek: "Annem, pastayı yaptı." (Neyi yaptı? Pastayı – Nesne var)

💡 İpucu: Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için fiilin önüne "onu" kelimesini getirin. Eğer anlamlı oluyorsa geçişlidir. (Onu okudu, onu yaptı)

2. Geçişsiz Fiiller

Cümlede nesne alamayan fiillerdir. Fiile "neyi?", "kimi?" soruları sorulduğunda cevap alınamaz ve fiilin önüne "onu" zamiri getirildiğinde anlamsız olur.

• Örnek: "Çocuklar, bahçede koştu." (Neyi koştu? Kimi koştu? Cevap yok. Onu koştu – Anlamsız)
• Örnek: "Bebek, mışıl mışıl uyudu." (Neyi uyudu? Kimi uyudu? Cevap yok. Onu uyudu – Anlamsız)

3. Ettirgen Fiiller

Geçişli bir fiile "-t, -r, -dır" ekleri getirilerek fiilin geçişlilik derecesi artırılır. Yani, işi başkasına yaptırma anlamı vardır.

• Örnek: "Müdür, dilekçeyi yazdırdı." (Yazmak – geçişli. Yazdırmak – başkasına yaptırma, geçişlilik derecesi arttı)
• Örnek: "Annem, bana çorabı giydirdi." (Giymek – geçişli. Giydirmek – başkasına yaptırma, geçişlilik derecesi arttı)

💡 İpucu: Ettirgen fiillerde fiilin hem "onu" alabilmesi hem de ek aldıktan sonra tekrar "onu" alabilmesi gerekir. (Onu yazdı, onu yazdırdı)

4. Oldurgan Fiiller

Geçişsiz bir fiile "-t, -r, -dır" ekleri getirilerek fiil geçişli hale getirilir. Yani, başlangıçta nesne alamayan bir fiil, bu eklerle nesne alabilir hale gelir.

• Örnek: "Uçak, uçağı uçurdu." (Uçmak – geçişsiz. Uçurmak – geçişli hale geldi, "uçağı" nesnesi aldı)
• Örnek: "Çocuk, bebeği uyuttu." (Uyumak – geçişsiz. Uyutmak – geçişli hale geldi, "bebeği" nesnesi aldı)

⚠️ Dikkat: Ettirgen fiiller zaten geçişli olan fiili daha geçişli yaparken, oldurgan fiiller geçişsiz olan fiili geçişli hale getirir. Bu ikisi arasındaki farkı iyi anlamak için fiilin ek almadan önceki haline bakmak önemlidir.

📝 Genel Tekrar: Fiilde çatı konusunu çözerken öncelikle fiilin özneyle mi yoksa nesneyle mi ilişkisine bakacağınızı belirleyin. Ardından her bir çatı türünün özelliklerini ve eklerini hatırlayarak doğru cevaba ulaşabilirsiniz. Bol pratik yapmayı unutmayın!