? Türkiyenin gölleri ve oluşumları (Tektonik, Karstik, Set gölleri) Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, Türkiye'deki göllerin başlıca oluşum tipleri olan tektonik, karstik ve set gölleri konularını kapsamaktadır. Bu konuları anlayarak testteki soruları daha kolay çözebilirsiniz.
? Tektonik Göller
Tektonik göller, yer kabuğundaki kırılmalar (fay hatları) ve çöküntüler sonucu oluşan çukurlukların suyla dolmasıyla meydana gelir. Yani, depremlerle ilgili yer hareketleri bu göllerin oluşumunda etkilidir.
- Oluşum: Fay hatları boyunca oluşan çöküntü alanlarında (grabenlerde) su birikmesiyle oluşurlar.
- Özellikleri: Genellikle uzun, derin ve tektonik hareketlerin aktif olduğu bölgelerde bulunurlar.
- Yayılımı: Türkiye'de Marmara, Ege ve İç Anadolu bölgelerinde sıkça görülürler.
- Örnekler: Sapanca, İznik, Uluabat (Apolyont), Manyas (Kuş Gölü), Acıgöl, Tuz Gölü, Hazar (Gölcük), Burdur, Eğirdir, Beyşehir.
? İpucu: Tuz Gölü ve Acıgöl gibi bazı tektonik göllerin suları kapalı havzalarda yer aldığı ve buharlaşma fazla olduğu için çok tuzlu veya sodalıdır.
? Karstik Göller
Karstik göller, kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı) gibi suyla kolayca eriyebilen kayaçların bulunduğu arazilerde, erime sonucu oluşan çukurlukların suyla dolmasıyla oluşur.
- Oluşum: Kolay eriyen kayaçların (karstik araziler) su tarafından çözülmesiyle oluşan dolin, uvala, polye gibi çukurlukların suyla dolmasıyla meydana gelirler.
- Özellikleri: Genellikle küçük, sığ ve berrak sulara sahiptirler. Yeraltı sularıyla beslenirler ve bazen suları yer altına sızabilir (düdenler).
- Yayılımı: Türkiye'de en çok Akdeniz Bölgesi'nde (Toroslar) yayılış gösterirler.
- Örnekler: Salda, Kestel, Avlan, Elmalı Ovası'ndaki Karagöl, Suğla (kurutulmuştur).
⚠️ Dikkat: Karstik arazilerde yer altı su dolaşımı çok önemlidir. Bu göllerin su seviyeleri mevsimsel olarak değişebilir.
? Set Gölleri
Set gölleri, bir vadi veya çukur alanın önünün, çeşitli doğal malzemelerle (lav akıntısı, alüvyon, heyelan kütlesi, kıyı kordonu, moren) kapanması sonucunda oluşan göllerdir. Oluşum şekillerine göre kendi içlerinde ayrılırlar:
? Volkanik Set Gölleri
Volkanik patlamalar sonucu çıkan lavların bir akarsu vadisinin önünü kapatmasıyla oluşan göllerdir.
- Oluşum: Lav akıntılarının bir vadiyi tıkamasıyla oluşur.
- Yayılımı: Türkiye'de Doğu Anadolu Bölgesi'nde volkanik dağların çevresinde yaygındır.
- Örnekler: Van Gölü (hem tektonik hem volkanik set özelliği gösterir, dünyanın en büyük sodalı gölü), Nazik, Haçlı, Çıldır, Erçek, Balık.
? İpucu: Van Gölü'nün hem tektonik bir çöküntüde yer alması hem de Nemrut Dağı'ndan gelen lavlarla setlenmesi nedeniyle karmaşık bir oluşuma sahiptir.
? Alüvyal Set Gölleri
Akarsuların taşıdığı alüvyonların (kum, çakıl, mil) bir koyun, körfezin veya bir vadi tabanının önünü kapatmasıyla oluşan göllerdir.
- Oluşum: Akarsuların getirdiği malzemelerin bir çukur alanı veya vadiyi tıkamasıyla oluşur.
- Yayılımı: Akarsu yatakları ve eski delta alanlarında görülür.
- Örnekler: Marmara Gölü, Bafa (Çamiçi), Köyceğiz (kısmen), Eymir, Mogan.
⚠️ Dikkat: Bu tür göller, akarsuların sürekli malzeme taşıması nedeniyle zamanla dolmaya ve bataklığa dönüşmeye meyillidir.
? Heyelan Set Gölleri
Yamaçlardan kopan heyelan kütlelerinin bir akarsu vadisinin önünü kapatmasıyla oluşan göllerdir.
- Oluşum: Heyelan olayları sonucu kopan toprak ve kaya kütlelerinin bir vadiyi veya akarsu yatağını tıkamasıyla oluşur.
- Yayılımı: Genellikle engebeli, eğimli ve yağışlı bölgelerde (özellikle Karadeniz Bölgesi) yaygındır.
- Örnekler: Tortum, Sera, Abant, Yedigöller (birçok küçük göl).
? İpucu: Heyelan set gölleri, ani ve büyük kütle hareketleri sonucu oluştuğu için genellikle hızlı bir şekilde meydana gelirler.
? Kıyı Set Gölleri (Lagün / Deniz Kulağı)
Denizdeki dalga ve akıntıların taşıdığı kum ve çakılların (kıyı kordonu) bir koyun veya körfezin ağzını kapatmasıyla oluşan göllerdir.
- Oluşum: Deniz dalgalarının ve akıntıların taşıdığı malzemelerin kıyıdaki koyların veya körfezlerin önünü kapatmasıyla oluşur.
- Yayılımı: Deniz kıyılarında görülürler.
- Özellikleri: Suları genellikle hafif tuzludur veya tatlı su girişiyle tatlılaşabilir. Denizle bağlantısı dar bir kanalla devam edebilir.
- Örnekler: Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos (Durusu).
? Moren Set Gölleri (Buzul Set Gölleri)
Buzulların taşıdığı ve biriktirdiği moren adı verilen malzemelerin bir vadi önünü kapatmasıyla oluşan göllerdir. Türkiye'de daha çok buzul aşındırmasıyla oluşan sirk gölleri yaygındır.
- Oluşum: Buzulların erimesiyle geride bıraktığı moren yığınlarının bir çukurun önünü kapatması veya buzul aşındırmasıyla oluşan sirk çukurluklarının suyla dolmasıyla oluşur.
- Yayılımı: Türkiye'de yüksek dağlık alanlarda (buzul izlerinin görüldüğü yerlerde) bulunurlar.
- Örnekler: Aynalı Göl (Kaçkarlar), Kilimli Göl (Aladağlar), Karagöl (Uludağ).
⚠️ Dikkat: Türkiye'deki buzul gölleri genellikle çok yüksek rakımlarda, dağların zirveye yakın kısımlarında yer alır ve sayıları diğer göl tiplerine göre daha azdır.
