Dolaylı tümleç Test 2

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç, cümlenin zarf tümleci ile karıştırılabilecek bir kullanıma sahiptir?

A) Yarın okula gitmeyeceğim.
B) Kitapları raftan dikkatlice aldı.
C) Çocuklar sahilde koşuyorlar.
D) Misafirler salonda oturuyor.

Sevgili öğrenciler, bu soruda dolaylı tümleç ile zarf tümlecinin birbirine karıştırılabileceği bir kullanımı bulmamız isteniyor. Öncelikle bu iki ögeyi kısaca hatırlayalım:

• Dolaylı Tümleç: Yükleme sorulan "kime, kimde, kimden, neye, nede, neden, nereye, nerede, nereden" sorularına cevap veren, genellikle -e, -de, -den hal eklerini alan sözcük veya sözcük grubudur.
• Zarf Tümleci: Yükleme sorulan "nasıl, ne zaman, ne kadar, niçin, neyle, kimle, nere" gibi sorulara cevap veren, fiilin durumunu, zamanını, miktarını, yönünü, sebebini bildiren sözcük veya sözcük grubudur. Özellikle "nere" sorusuna cevap veren yer-yön zarfları (içeri, dışarı, yukarı, aşağı vb.) ek almadıklarında zarf tümleci olurlar.

Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:

• A) Yarın okula gitmeyeceğim.

  Yüklem: "gitmeyeceğim"

  "Ne zaman gitmeyeceğim?" -> "Yarın" (Zarf Tümleci - zaman zarfı)

  "Nereye gitmeyeceğim?" -> "Okula"

  "Okula" sözcüğü, "nereye" sorusuna cevap vermiştir ve "-a" yönelme hal ekini almıştır. Bu nedenle dolaylı tümleçtir.

  Ancak, "nereye" sorusu, yer-yön zarfları (içeri, dışarı, yukarı, aşağı vb.) ek almadıklarında da zarf tümleci olarak karşımıza çıkar (Örnek: "İçeri gir." - Nereye gir? İçeri - Zarf Tümleci). "Okula" sözcüğü ek almasına rağmen, aynı "nereye" sorusuna cevap vermesi nedeniyle, yer-yön zarflarıyla (zarf tümleci) karıştırılma potansiyeli taşır. İşte bu durum, sorunun aradığı karıştırılabilir kullanımdır.

• B) Kitapları raftan dikkatlice aldı.

  Yüklem: "aldı"

  "Nereden aldı?" -> "Raftan" (Dolaylı Tümleç - -den ayrılma hal eki)

  "Nasıl aldı?" -> "Dikkatlice" (Zarf Tümleci - durum zarfı)

  Burada dolaylı tümleç ("raftan") ile zarf tümleci ("dikkatlice") arasında bir karışıklık söz konusu değildir. Her ikisi de farklı sorulara cevap vermektedir.

• C) Çocuklar sahilde koşuyorlar.

  Yüklem: "koşuyorlar"

  "Nerede koşuyorlar?" -> "Sahilde" (Dolaylı Tümleç - -de bulunma hal eki)

  Burada "sahilde" açıkça bir dolaylı tümleçtir ve zarf tümleciyle karıştırılacak bir durumu yoktur.

• D) Misafirler salonda oturuyor.

  Yüklem: "oturuyor"

  "Nerede oturuyor?" -> "Salonda" (Dolaylı Tümleç - -de bulunma hal eki)

  Burada da "salonda" açıkça bir dolaylı tümleçtir ve zarf tümleciyle karıştırılacak bir durumu yoktur.

Görüldüğü gibi, "A" seçeneğindeki "okula" sözcüğü, "-a" hal ekini alarak dolaylı tümleç görevindedir. Ancak "nereye" sorusuna cevap vermesi, yer-yön zarflarının (zarf tümleci) da aynı soruyu yanıtlaması nedeniyle bir karışıklığa yol açabilir. Yer-yön zarfları ek aldıklarında dolaylı tümleç olurlar, ek almadıklarında ise zarf tümleci olurlar. "Okula" sözcüğü ek aldığı için dolaylı tümleçtir, ancak "nereye" sorusunun ortaklığı bu karışıklığı yaratır.

Cevap A seçeneğidir.