9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "-de" hal eki almış bir dolaylı tümleç vardır?
A) Eve geldiğimde kimse yoktu.
B) Bu konuda herkes aynı fikirde.
C) Sınıfta otuz öğrenci var.
D) Arabayla yola çıktılar.
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden "-de" hal eki almış bir dolaylı tümleç bulunan cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle dolaylı tümlecin ne olduğunu ve nasıl bulunduğunu hatırlayalım:
- Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemin bildirdiği işin, oluşun, hareketin yerini, yönünü, başlangıç veya bitiş noktasını bildiren ögedir. Yükleme sorulan "kime, kimde, kimden, neye, nede, neden, nereye, nerede, nereden" gibi sorularla bulunur. "-e, -de, -den" hal eklerini alır.
- Bizim aradığımız, "-de" hal ekini almış ve yükleme sorulan "kimde?" veya "nerede?" sorularına cevap veren bir öge olmalı.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Eve geldiğimde kimse yoktu.
- Burada "-de" eki "geldiğimde" kelimesinde yer alıyor. "Ne zaman yoktu?" diye sorduğumuzda "Eve geldiğimde" cevabını alırız. Bu ifade, yüklemi zaman yönünden tamamladığı için zarf tümlecidir. Dolaylı tümleç değildir.
- B) Bu konuda herkes aynı fikirde.
- "Fikirde" kelimesi "-de" ekini almıştır. Bu cümlede "aynı fikirde" ifadesi yüklem görevindedir ("aynı fikirde olmak" birleşik fiilinin çekimlenmiş hali gibi düşünülebilir veya ek fiil almış isim soylu bir yüklemdir). "Herkes neyde aynı fikirde?" sorusu anlamsızdır. Dolayısıyla dolaylı tümleç değildir.
- C) Sınıfta otuz öğrenci var.
- "Sınıfta" kelimesi "-de" ekini almıştır. Yüklemimiz "var" kelimesidir. "Nerede otuz öğrenci var?" diye sorduğumuzda "Sınıfta" cevabını alırız. "Nerede?" sorusu, dolaylı tümleci bulduran sorulardan biridir ve "-de" hal ekiyle birlikte kullanılmıştır. Bu nedenle "sınıfta" kelimesi dolaylı tümleçtir.
- D) Arabayla yola çıktılar.
- Bu cümlede "-de" hal eki alan bir kelime bulunmamaktadır. "Arabayla" kelimesindeki "-yla" eki, vasıta anlamı katan bir edat öbeği oluşturmuştur ve "nasıl çıktılar?" sorusuna cevap verdiği için zarf tümlecidir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "-de" hal eki almış bir dolaylı tümlecin C seçeneğinde bulunduğunu görmekteyiz.
Cevap C seçeneğidir.
