🎓 sıfat fiil örnekleri Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "sıfat fiil örnekleri Test 1" sınavında karşılaşabileceğin fiilimsiler, özellikle de sıfat fiiller ve onların cümledeki görevleri gibi temel konuları anlamana yardımcı olmak için hazırlandı.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler gelerek türeyen, ancak fiil gibi çekimlenmeyen (zaman ve şahıs eki almayan) sözcüklerdir. Cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenirler. Türkçede üç tür fiilimsi bulunur:
- İsim Fiil (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri gelerek oluşur ve cümlede isim gibi kullanılır.
- Sıfat Fiil (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri gelerek oluşur ve cümlede sıfat gibi kullanılır.
- Zarf Fiil (Bağ Fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -maksızın" gibi ekler gelerek oluşur ve cümlede zarf gibi kullanılır.
💡 İpucu: Fiilimsiler, fiil anlamını tamamen kaybetmezler ama artık birer fiil gibi çekimlenemezler. Yüklem olamazlar (ek fiil almadıkça).
📌 Sıfat Fiiller (Ortaçlar)
Sıfat fiiller, fiil kök veya gövdelerine özel ekler getirilerek türetilen ve cümlede bir ismi niteleyerek veya belirterek sıfat görevi üstlenen sözcüklerdir. Genellikle kendilerinden sonra gelen bir ismi nitelerler.
- Ekleri: Sıfat fiil eklerini akılda tutmak için "Anası mezar dikecekmiş" kodlamasını kullanabilirsin:
- -an / -en: Gelen misafir, koşan çocuk.
- -ası / -esi: Yazılası mektup, gülesi hal.
- -mez / -maz: Gezilmez yer, bitmez dert. (Olumsuzluk eki -me ile karıştırma!)
- -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür / -r: Güler yüz, koşar adım.
- -dık / -dik / -duk / -dük / -tık / -tik / -tuk / -tük: Geldiği gün, okuduğu kitap.
- -acak / -ecek: Yapılacak iş, gelecek yıl.
- -mış / -miş / -muş / -müş: Çürümüş meyve, pişmiş aş.
- Görevleri: Bir ismi niteleyerek o ismin özelliğini belirtirler.
- Örnek: "Okuyan öğrenci başarılı olur." (Hangi öğrenci? Okuyan öğrenci.)
- Örnek: "Kırılmış camları topladı." (Hangi camlar? Kırılmış camlar.)
💡 İpucu: Sıfat fiiller, genellikle kendilerinden sonra bir isimle birlikte "sıfat tamlaması" oluşturur. "Nasıl?" veya "Hangi?" sorularına cevap verirler.
📌 Adlaşmış Sıfat Fiil
Adlaşmış sıfat fiil, sıfat fiilin nitelediği ismin düşmesiyle, sıfat fiilin tek başına isim görevini üstlenmesidir. Bu durumda sıfat fiil eki alan kelime, artık bir ismi nitelemez, doğrudan isimleşir.
- Oluşumu: Sıfat fiilin nitelediği isim cümle içinde kullanılmaz, ancak anlamdan anlaşılır.
- Örnek: "Gelen, gideni aratır." (Burada "gelen kişi" veya "gelen insan" kastedilmiştir.)
- Örnek: "Yarışmada koşanlar ödül aldı." (Burada "koşan insanlar" veya "koşan kişiler" kastedilmiştir.)
- Örnek: "Yıkanacakları ayırdım." (Burada "yıkanacak çamaşırları" veya "yıkanacak eşyaları" kastedilmiştir.)
⚠️ Dikkat: Adlaşmış sıfat fiiller, isim çekim eklerini (hal ekleri, iyelik ekleri, çoğul ekleri) alabilirler. Bu durum onların isim gibi davrandığını gösterir.
📌 Sıfat Fiillerde Olumsuzluk
Sıfat fiillerin olumsuz hali, fiil kök veya gövdesine önce olumsuzluk eki (-me / -ma), sonra sıfat fiil eki getirilerek oluşturulur.
- Örnekler:
- Gelmeyen öğrenci (Gelmek + -me (olumsuzluk) + -yen (sıfat fiil))
- Bitmeyen ödev (Bitmek + -me (olumsuzluk) + -yen (sıfat fiil))
- Görülmedik olay (Görmek + -ül (edilgenlik) + -me (olumsuzluk) + -dik (sıfat fiil))
⚠️ Dikkat: "-mez / -maz" eki hem olumsuzluk eki hem de sıfat fiil eki olarak kullanılabilir. Bu ayrımı cümlenin bütününe bakarak yapmalısın. Eğer bir ismi niteliyorsa sıfat fiil ekidir.
- "O gelmez öğrenci." (Sıfat fiil)
- "O buraya gelmez." (Çekimli fiil, geniş zamanın olumsuzu)
📝 Genel Tekrar İpuçları
- Bir kelimenin fiilimsi olup olmadığını anlamak için önce fiil kökünden türeyip türemediğine bak.
- Sonra o kelimenin zaman ve şahıs eki alıp almadığını kontrol et. Almıyorsa fiilimsi olma ihtimali yüksektir.
- Hangi tür fiilimsi olduğunu anlamak için aldığı eke ve cümledeki görevine bak. Sıfat fiiller genellikle bir ismi niteler.
