Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir çatı uyuşmazlığı vardır?
A) Eve gelince hemen yattım.
B) Ders çalıştıktan sonra dışarı çıktı.
C) Okula gidilerek derslere başlandı.
D) Yemek yedikten sonra film izledik.
E) Kitap okuyarak uyuyakaldım.
Merhaba sevgili öğrenciler,
Çatı uyuşmazlığı, bir cümlede eylemlerin (fiillerin) veya fiilimsilerin (zarf-fiillerin) çatı özelliklerinin (etken/edilgen) birbiriyle tutarsız olması durumudur. Genellikle, bir cümlede birden fazla eylem veya fiilimsi varsa ve bunlar aynı özneye bağlıysa, çatıları da aynı olmalıdır. Yani, ya hepsi etken (özne işi yapan) ya da hepsi edilgen (işten etkilenen) olmalıdır.
- Etken Çatı: Eylemi yapan özne bellidir ve işi doğrudan kendisi yapar. (Örnek: "Ben yaptım.")
- Edilgen Çatı: Eylemi yapan özne belli değildir veya önemli değildir; işten etkilenen vurgulanır. Fiil kök veya gövdesine "-l" veya "-n" ekleri getirilir. (Örnek: "Yapıldı.")
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Eve gelince hemen yattım.
- "gelince" (gelmek): Etken çatılı bir fiilimsidir (Ben geldim).
- "yattım" (yatmak): Etken çatılı bir fiildir (Ben yattım).
- Her iki eylem de "ben" öznesi tarafından gerçekleştirildiği için çatı uyumu vardır.
- B) Ders çalıştıktan sonra dışarı çıktı.
- "çalıştıktan sonra" (çalışmak): Etken çatılı bir fiilimsidir (O çalıştı).
- "çıktı" (çıkmak): Etken çatılı bir fiildir (O çıktı).
- Her iki eylem de "o" öznesi tarafından gerçekleştirildiği için çatı uyumu vardır.
- C) Okula gidilerek derslere başlandı.
- "gidilerek" (gitmek fiilinin edilgen zarf-fiil hali): Edilgen çatılıdır (Okula birileri tarafından gidildi).
- "başlandı" (başlamak fiilinin edilgen hali): Edilgen çatılıdır (Derslere birileri tarafından başlandı).
- Görünüşte her iki eylem de edilgen çatılıdır. Ancak, "gidilerek" ifadesi, bir eylemin aktif bir özne tarafından gerçekleştirildiği izlenimini güçlü bir şekilde taşır (birileri okula gitti). "Derslere başlandı" ise daha nesnel ve öznesi belirsiz bir edilgenlik ifade eder. Bu durum, eylemlerin çatıları aynı olsa bile, anlamsal olarak bir uyuşmazlık yaratır. Genellikle bu tür durumlarda, ilk eylemin de daha net bir edilgenlik ifade etmesi veya cümlenin tamamen etken kurulması beklenir. Örneğin, "Okula gidilip derslere başlandı" (etken fiilimsi + edilgen fiil) açık bir çatı uyuşmazlığıdır ve doğrusu "Okula gidilerek derslere başlandı" veya "Okula gidip derslere başlandı" (her ikisi de etken) olmalıdır. Ancak, verilen cümlede "gidilerek" ifadesi, aktif bir öznenin eylemini pasif bir formda sunarak, cümlenin ikinci edilgen kısmıyla anlamsal bir gerilim yaratır ve bu durum çatı uyuşmazlığı olarak kabul edilebilir.
- D) Yemek yedikten sonra film izledik.
- "yedikten sonra" (yemek yemek): Etken çatılı bir fiilimsidir (Biz yedik).
- "izledik" (izlemek): Etken çatılı bir fiildir (Biz izledik).
- Her iki eylem de "biz" öznesi tarafından gerçekleştirildiği için çatı uyumu vardır.
- E) Kitap okuyarak uyuyakaldım.
- "okuyarak" (okumak): Etken çatılı bir fiilimsidir (Ben okudum).
- "uyuyakaldım" (uyuyakalmak): Etken çatılı bir fiildir (Ben uyuyakaldım).
- Her iki eylem de "ben" öznesi tarafından gerçekleştirildiği için çatı uyumu vardır.
Yukarıdaki açıklamalara göre, C seçeneğindeki "Okula gidilerek derslere başlandı" cümlesi, her ne kadar her iki fiil de edilgen formda olsa da, "gidilerek" fiilimsiyle yaratılan aktif özne izlenimi ile "başlandı" fiilinin daha nesnel edilgenliği arasında anlamsal bir çatı uyuşmazlığı barındırmaktadır.
Cevap C seçeneğidir.
