Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir özne-yüklem uyuşmazlığı vardır?
A) Ben ve kardeşim sinemaya gittik.
B) Sen ve o yarın gelecek.
C) Onlar her zaman çalışkandır.
D) Biz bu konuyu biliyoruz.
E) Öğrenciler ders çalışıyor.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, cümlelerdeki özne (işi yapan veya hakkında bilgi verilen) ile yüklem (işi, oluşu, durumu bildiren kelime veya kelime grubu) arasındaki uyumu inceleyeceğiz. Türkçede özne-yüklem uyumu, öznenin tekil veya çoğul olmasına göre yüklemin de buna uygun olarak tekil veya çoğul olmasını gerektirir. Ayrıca şahıs uyumu da önemlidir.
- A) Ben ve kardeşim sinemaya gittik.
- Özne: "Ben ve kardeşim" (Bu ifade, "biz" anlamına gelir, yani 1. çoğul şahıs.)
- Yüklem: "gittik" (1. çoğul şahıs çekimi.)
- Bu cümlede özne ile yüklem arasında tam bir uyum vardır.
- B) Sen ve o yarın gelecek.
- Özne: "Sen ve o" (Bu ifade, "siz" anlamına gelir, yani 2. çoğul şahıs.)
- Yüklem: "gelecek" (3. tekil şahıs çekimi.)
- Normalde, "Sen ve o" öznesine uygun yüklem "geleceksiniz" (2. çoğul şahıs) olmalıdır. Bu cümlede özne-yüklem arasında bir uyumsuzluk bulunmaktadır.
- C) Onlar her zaman çalışkandır.
- Özne: "Onlar" (3. çoğul şahıs ve insanları ifade ediyor.)
- Yüklem: "çalışkan" (İsim soylu bir yüklem, sıfat.)
- Türkçede özne çoğul ve insanları ifade ediyorsa, isim soylu yüklemin de çoğul eki (-lar/-ler) alması beklenir. Yani, "Onlar her zaman çalışkanlardır" şeklinde olması dil bilgisi kurallarına göre daha doğrudur. "Çalışkan" kelimesinin çoğul eki almaması, özne-yüklem uyumsuzluğuna yol açar. Bu durum, özellikle sınav sorularında bir uyumsuzluk olarak kabul edilir.
- D) Biz bu konuyu biliyoruz.
- Özne: "Biz" (1. çoğul şahıs.)
- Yüklem: "biliyoruz" (1. çoğul şahıs çekimi.)
- Bu cümlede özne ile yüklem arasında tam bir uyum vardır.
- E) Öğrenciler ders çalışıyor.
- Özne: "Öğrenciler" (3. çoğul şahıs ve insanları ifade ediyor.)
- Yüklem: "çalışıyor" (3. tekil şahıs çekimi.)
- Türkçede, özne çoğul ve insan olsa bile, yüklemin tekil kullanılması yaygın ve kabul gören bir durumdur (Öğrenciler ders çalışıyorlar / Öğrenciler ders çalışıyor). Bu nedenle bu cümlede bir uyumsuzluk yoktur.
Yukarıdaki incelemelere göre, B ve C seçeneklerinde özne-yüklem uyumsuzluğu bulunmaktadır. Ancak, sorunun tek bir doğru cevabı olduğu düşünüldüğünde, C seçeneğindeki "Onlar" öznesi ile isim soylu yüklemin çoğul eki almaması durumu, dil bilgisi sınavlarında sıklıkla uyumsuzluk olarak kabul edilen ve özellikle dikkat edilmesi gereken bir kuraldır. B seçeneğindeki uyumsuzluk da açık olmasına rağmen, C seçeneği bu tür soruların hedeflediği özel bir kuralı temsil etmektedir.
Cevap C seçeneğidir.
