Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Çocuk, bahçede neşeyle zıplıyordu.
B) Yazar, son romanında ilginç karakterler yaratmış.
C) Sanatçı, tuvaline yeni renkler katıyordu.
D) Şarkıcı, sahnede duygusal bir şarkı seslendirdi.
E) Öğretmen, öğrencilerine yeni bilgiler öğretti.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda bizden, altı çizili sözcüklerin yapıları bakımından farklı olanı bulmamız isteniyor. Türkçede sözcükler yapıları bakımından üç ana gruba ayrılır:
- Basit Sözcükler: Hiçbir yapım eki almamış, sadece çekim ekleri alabilen veya hiç ek almamış sözcüklerdir. Kök hâlindedirler.
- Türemiş Sözcükler: En az bir yapım eki almış sözcüklerdir. Yapım ekleri, sözcüğün anlamını veya türünü değiştirir.
- Birleşik Sözcükler: İki veya daha fazla sözcüğün bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu sözcüklerdir.
Şimdi her bir seçenekteki altı çizili fiilin yapısını adım adım inceleyelim:
- A) zıplıyordu:
- Sözcüğün kökü "zıp" (yansıma köküdür).
- "zıp" köküne "-la-" (isimden fiil yapım eki) gelerek "zıpla-" fiili türemiştir.
- "zıpla-" fiil gövdesine "-yor" (şimdiki zaman eki) ve "-du" (ek fiilin hikayesi) çekim ekleri gelmiştir.
- Yapım eki aldığı için "zıplıyordu" sözcüğü türemiş bir fiildir.
- B) yaratmış:
- Sözcüğün kökü "yarat-" (fiil köküdür). "Yaratmak" fiili, Türkçede genellikle başka bir sözcükten türememiş, basit bir fiil kökü olarak kabul edilir.
- "yarat-" fiil köküne sadece "-mış" (duyulan geçmiş zaman eki) çekim eki gelmiştir.
- Herhangi bir yapım eki almadığı için "yaratmış" sözcüğü basit bir fiildir.
- C) katıyordu:
- Sözcüğün kökü "kat" (isim köküdür, örneğin "bir kat kumaş").
- "kat" isim köküne "-mak" fiil yapım ekiyle (burada fiilleşmeyi sağlayan gizli bir ek veya kökün fiilleşme özelliği) "kat-" fiili türemiştir. (Örneğin, "bir şeyi katlamak" eylemi "kat" isminden gelir.)
- "kat-" fiil gövdesine "-ıyor" (şimdiki zaman eki) ve "-du" (ek fiilin hikayesi) çekim ekleri gelmiştir.
- Yapım eki aldığı için "katıyordu" sözcüğü türemiş bir fiildir.
- D) seslendirdi:
- Sözcüğün kökü "ses" (isim köküdür).
- "ses" isim köküne "-len-" (isimden fiil yapım eki) gelerek "seslen-" fiili türemiştir.
- "seslen-" fiil gövdesine "-dir-" (fiilden fiil yapım eki, ettirgenlik eki) gelerek "seslendir-" fiili türemiştir.
- "seslendir-" fiil gövdesine "-di" (görülen geçmiş zaman eki) çekim eki gelmiştir.
- Birden fazla yapım eki aldığı için "seslendirdi" sözcüğü türemiş bir fiildir.
- E) öğretti:
- Sözcüğün kökü "öğren-" (fiil köküdür).
- "öğren-" fiil köküne "-t-" (fiilden fiil yapım eki, ettirgenlik eki) gelerek "öğret-" fiili türemiştir.
- "öğret-" fiil gövdesine "-ti" (görülen geçmiş zaman eki) çekim eki gelmiştir.
- Yapım eki aldığı için "öğretti" sözcüğü türemiş bir fiildir.
İncelemelerimiz sonucunda:
- A) zıplıyordu: Türemiş
- B) yaratmış: Basit
- C) katıyordu: Türemiş
- D) seslendirdi: Türemiş
- E) öğretti: Türemiş
Görüldüğü gibi, "yaratmış" fiili basit yapılıyken, diğer tüm fiiller türemiş yapıdadır. Bu nedenle yapısı bakımından diğerlerinden farklı olan sözcük "yaratmış"tır.
Cevap B seçeneğidir.
