KPSS Sözcükte yapı (Kök, Ek, Basit, Türemiş, Birleşik) Test 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde türemiş bir sözcük kullanılmamıştır?

A) Çiçekçi dükkanından güzel bir buket aldım.
B) Yazlık elbiseler dolabımda duruyor.
C) Annem, her sabah taze ekmek alır.
D) Balıkçı teknesi denize açıldı.
E) Bu kitap, çok satanlar listesinde.

Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden türemiş sözcük kullanılmayan cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle "türemiş sözcük" ne demek, onu hatırlayalım:

• Türemiş sözcük (gövde): Bir köke veya başka bir sözcüğe yapım eki (anlamını veya türünü değiştiren ek) getirilerek oluşturulan sözcüklerdir. Yapım ekleri, sözcüğün anlamını değiştirir ve ondan yeni bir sözcük türetir. Örneğin, "göz" ismine "-lük" eki gelince "gözlük" (yeni bir isim) oluşur. "Gel" fiiline "-ecek" eki gelince "gelecek" (isim veya sıfat) oluşur.

Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim ve her birinde türemiş sözcük olup olmadığını bulalım:

• A) Çiçekçi dükkanından güzel bir buket aldım.

  Burada "Çiçekçi" sözcüğü türemiştir. "Çiçek" (isim kökü) sözcüğüne "-çi" (yapım eki) getirilerek "çiçek satan kişi" anlamında yeni bir isim türetilmiştir.

• B) Yazlık elbiseler dolabımda duruyor.

  Burada "Yazlık" sözcüğü türemiştir. "Yaz" (isim kökü) sözcüğüne "-lık" (yapım eki) getirilerek "yaza ait, yaz için olan" anlamında yeni bir sıfat (veya isim) türetilmiştir.

• C) Annem, her sabah taze ekmek alır.

  Bu cümlede yer alan sözcüklere tek tek bakalım:

  Annem: "Anne" (isim kökü) + "-m" (iyelik eki, çekim eki). Bu sözcük türemiş değildir.

  Her: Basit bir sözcüktür.

  Sabah: Basit bir sözcüktür.

  Taze: Basit bir sözcüktür.

  Ekmek: "Ekmek" sözcüğü, her ne kadar tarihsel olarak "ekmek" (fiil) kökünden gelse de, günümüz Türkçesinde genellikle basit bir isim olarak kabul edilir ve bu tür sorularda türemiş olarak değerlendirilmez. Bu sözcük türemiş değildir.

  Alır: "Al-" (fiil kökü) + "-ır" (geniş zaman eki, çekim eki). Bu sözcük de türemiş değildir.

  Bu cümlede, anlamını veya türünü değiştiren bir yapım eki almış belirgin bir türemiş sözcük bulunmamaktadır.

• D) Balıkçı teknesi denize açıldı.

  Burada "Balıkçı" sözcüğü türemiştir. "Balık" (isim kökü) sözcüğüne "-çı" (yapım eki) getirilerek "balık tutan veya satan kişi" anlamında yeni bir isim türetilmiştir.

• E) Bu kitap, çok satanlar listesinde.

  Burada "satanlar" sözcüğü türemiştir. "Sat-" (fiil kökü) sözcüğüne "-an" (sıfat-fiil eki, yapım eki) getirilerek "satan kişi/şey" anlamında bir sıfat-fiil türetilmiştir. Burada adlaşmış sıfat olarak kullanılmıştır.

Yukarıdaki incelemeler sonucunda, A, B, D ve E seçeneklerinde türemiş sözcükler bulunurken, C seçeneğinde türemiş bir sözcük kullanılmadığı açıkça görülmektedir.

Cevap C seçeneğidir.