KPSS Sözcükte yapı (Kök, Ek, Basit, Türemiş, Birleşik) Test 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, hem yapım hem de çekim eki almıştır?

A) Çocuklar bahçede oynuyorlardı.
B) Kitapları masanın üzerine bıraktım.
C) Gözlüğümü evde unutmuşum.
D) Balıkçıdan taze balık aldım.
E) Yolculuk çok yorucu geçti.

Bu soruda, altı çizili sözcüğün hem yapım eki hem de çekim eki aldığı cümleyi bulmamız isteniyor. Öncelikle bu eklerin ne anlama geldiğini hatırlayalım:

• Yapım ekleri: Eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştirerek yeni bir sözcük türeten eklerdir. Örneğin, "göz" isminden "gözlük" ismini türeten "-lük" eki bir yapım ekidir.
• Çekim ekleri: Eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmeyen, sadece cümledeki görevini, durumunu, sayısını veya zamanını belirten eklerdir. Örneğin, "gözlük" sözcüğüne eklenen "-üm" (benim) iyelik eki veya "-ü" (belirtme hali) hal eki birer çekim ekidir.

Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:

• A) Çocuklar bahçede oynuyorlardı.

  "Oynuyorlardı" sözcüğünün kökü "oyna-" fiilidir. "-yor" (şimdiki zaman eki), "-lar" (3. çoğul şahıs eki) ve "-dı" (hikaye birleşik zaman eki) eklerinin hepsi çekim ekidir. Bu sözcükte yapım eki bulunmamaktadır.

• B) Kitapları masanın üzerine bıraktım.

  "Bıraktım" sözcüğünün kökü "bırak-" fiilidir. "-tı" (görülen geçmiş zaman eki) ve "-m" (1. tekil şahıs eki) eklerinin hepsi çekim ekidir. Bu sözcükte yapım eki bulunmamaktadır.

• C) Gözlüğümü evde unutmuşum.

  "Gözlüğümü" sözcüğünün kökü "göz" ismidir. "Göz" ismine gelen "-lük" eki, "göz"den tamamen farklı bir nesne olan "gözlük" kelimesini türetmiştir. Bu bir yapım ekidir. "Gözlük" kelimesine gelen "-üm" eki, "benim gözlüğüm" anlamını veren bir iyelik ekidir. Bu bir çekim ekidir. "Gözlüğüm" kelimesine gelen "-ü" eki ise belirtme hal ekidir ("neyi unutmuşum? gözlüğümü"). Bu da bir çekim ekidir. Gördüğümüz gibi, "Gözlüğümü" sözcüğü hem yapım eki (-lük) hem de çekim ekleri (-üm, -ü) almıştır.

• D) Balıkçıdan taze balık aldım.

  "Balıkçıdan" sözcüğünün kökü "balık" ismidir. "Balık" ismine gelen "-çı" eki, "balık"tan "balıkçı" (balık tutan veya satan kişi) kelimesini türetmiştir. Bu bir yapım ekidir. "Balıkçı" kelimesine gelen "-dan" eki ise ayrılma hal ekidir. Bu bir çekim ekidir. Bu sözcük de hem yapım eki hem de çekim eki almıştır.

• E) Yolculuk çok yorucu geçti.

  "Yolculuk" sözcüğünün kökü "yol" ismidir. "Yol" ismine gelen "-cu" eki "yolcu" kelimesini, "yolcu" kelimesine gelen "-luk" eki ise "yolculuk" kelimesini türetmiştir. Bu eklerin ikisi de yapım ekidir. Bu sözcükte çekim eki bulunmamaktadır.

İncelemelerimiz sonucunda C seçeneğindeki "Gözlüğümü" sözcüğünün (göz-lük-üm-ü) hem yapım eki (-lük) hem de çekim ekleri (-üm, -ü) aldığını açıkça görmekteyiz. Bu nedenle doğru cevap C seçeneğidir.

Cevap C seçeneğidir.