Aşağıdaki cümlelerden hangisi yapısına göre birleşik bir cümledir?
A) Güneş açtı.
B) Yağmur yağıyor.
C) Kitap okumayı severim.
D) Hava soğuk olduğu için mont giydim.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü sorumuz, cümle yapısıyla ilgili önemli bir konuyu, yani "birleşik cümle" kavramını anlamamızı istiyor. Gelin, bu soruyu adım adım, dikkatlice inceleyelim.
Öncelikle, "birleşik cümle" ne demektir, onu hatırlayalım:
- Birleşik Cümle: Bir temel cümle (ana yargı) ve bu temel cümleye bağlı en az bir yan cümlecikten oluşan cümlelerdir. Yan cümlecikler genellikle fiilimsiler (isim fiil, sıfat fiil, zarf fiil), "-ki" bağlacı, "-se/-sa" şart eki veya başka bir cümlenin içine yerleştirilmesiyle oluşur.
- Basit Cümle: Tek bir yargı bildiren, yani tek bir yüklemi olan ve içinde fiilimsi veya başka bir yan cümlecik bulunmayan cümlelerdir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Güneş açtı.
- Bu cümlede tek bir yüklem ("açtı") vardır.
- Cümlede fiilimsi veya başka bir yan cümlecik bulunmamaktadır.
- Bu nedenle, A seçeneği basit bir cümledir.
- B) Yağmur yağıyor.
- Bu cümlede de tek bir yüklem ("yağıyor") vardır.
- Cümlede fiilimsi veya başka bir yan cümlecik bulunmamaktadır.
- Bu nedenle, B seçeneği de basit bir cümledir.
- C) Kitap okumayı severim.
- Bu cümlede temel yüklem "severim"dir.
- Ancak cümlede "okumayı" kelimesi bulunmaktadır. "Okuma" kelimesi, "oku-" fiiline "-ma" isim fiil ekinin gelmesiyle oluşmuş bir fiilimsidir (isim fiil).
- Fiilimsiler, yan cümlecik oluşturur. Bu tür cümlelere "girişik birleşik cümle" denir. Dolayısıyla, C seçeneği yapıca birleşik bir cümledir.
- D) Hava soğuk olduğu için mont giydim.
- Bu cümlede temel yüklem "giydim"dir.
- Cümlede "olduğu" kelimesi bulunmaktadır. "Ol-" fiiline "-dık" sıfat fiil ekinin gelmesiyle oluşmuş bir fiilimsidir (sıfat fiil).
- "Hava soğuk olduğu için" ifadesi, temel cümlenin (mont giydim) nedenini bildiren bir yan cümleciktir. Bu yan cümlecik, fiilimsi (sıfat fiil) içerdiği için birleşik bir cümle yapısı oluşturur ve bu da "girişik birleşik cümle" türüne girer.
Şimdi hem C hem de D seçeneklerinin fiilimsi içerdiğini ve dolayısıyla "girişik birleşik cümle" olduğunu gördük. Ancak bu tür sorularda genellikle yan cümlenin temel cümleye daha belirgin bir şekilde bağlı olduğu, genellikle bir zarf tümleci veya sıfat tümleci görevi üstlendiği yapılar tercih edilir.
- C seçeneğinde "okumayı" fiilimsisi, temel cümlenin nesnesi görevindedir ("Neyi severim? Kitap okumayı."). Yan cümlecik, temel cümlenin bir öğesi olarak daha iç içe geçmiştir.
- D seçeneğinde ise "Hava soğuk olduğu için" ifadesi, temel cümlenin (mont giydim) nedenini bildiren, daha bağımsız bir yan cümlecik (zarf tümleci) oluşturur. "Olduğu için" yapısı, birleşik cümlelerde sebep bildiren yan cümleciklerin çok net bir örneğidir. Bu yapı, yan cümlenin temel cümleye kattığı anlamı ve işlevi çok daha açık bir şekilde ortaya koyar.
Bu nedenle, D seçeneği, birleşik cümle yapısını en açık ve tipik şekilde gösteren örnektir.
Cevap D seçeneğidir.
