🎓 9. sınıf kimya 1. dönem 2. yazılı 1. senaryo test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 9. sınıf kimya 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin atom yapısı, periyodik sistemin temel özellikleri ve özellikle kimyasal türler arası etkileşimler (iyonik, kovalent, metalik bağlar ve zayıf etkileşimler) gibi ana konuları basitçe özetlemektedir.
📌 Atomun Yapısı ve Periyodik Sistemden Hatırlatmalar
Atomlar, maddenin temel yapı taşlarıdır ve çekirdekteki proton (pozitif) ve nötron (yüksüz) ile çekirdek etrafındaki elektronlardan (negatif) oluşur. Kimyasal bağlar, atomların kararlı hale (genellikle son yörüngede 8 elektron, yani oktet kuralı, veya Helyum gibi 2 elektron, yani dublet kuralı) ulaşma isteğiyle oluşur.
- Metaller: Elektron vermeye yatkın, parlak, ısı ve elektriği iyi iletir.
- Ametaller: Elektron almaya veya paylaşmaya yatkın, mat, ısı ve elektriği genellikle iletmez.
- Soygazlar: Kararlıdır, kolay kolay tepkimeye girmezler (son yörüngeleri tam dolu).
📌 Kimyasal Türler
Kimyasal türler, maddeyi oluşturan en küçük taneciklerdir. Kimyasal tepkimelerde bu türler birbirine dönüşebilir.
- Atom: Bir elementin tüm özelliklerini taşıyan en küçük birimi (Örn: Fe, O, H).
- Molekül: İki veya daha fazla atomun kovalent bağlarla birleşmesiyle oluşan yapı (Örn: $\text{H}_2$, $\text{O}_2$, $\text{H}_2\text{O}$, $\text{CO}_2$).
- İyon: Elektron alıp vererek pozitif (katyon) veya negatif (anyon) yük kazanmış atom veya atom grupları (Örn: $\text{Na}^+$, $\text{Cl}^-$, $\text{SO}_4^{2-}$).
📌 Güçlü Etkileşimler (Kimyasal Bağlar)
Atomları bir arada tutan, kopmaları için yüksek enerji gerektiren bağlardır. Maddenin kimyasal yapısını belirlerler.
💡 İyonik Bağ
Metal atomları ile ametal atomları arasında, elektron alışverişi sonucu oluşan elektrostatik çekim kuvvetidir. Metal elektron verir, pozitif yüklü katyon olur; ametal elektron alır, negatif yüklü anyon olur.
- Genellikle katı halde kristal yapılıdırlar.
- Katı halde elektriği iletmezler ancak erimiş ve sulu çözeltileri iletir.
- Erime ve kaynama noktaları genellikle çok yüksektir.
- Örn: $\text{NaCl}$ (tuz), $\text{MgO}$.
💡 İpucu: İyonik bağlı bileşiklerin adlandırılmasında önce katyonun adı, sonra anyonun adı söylenir (Örn: Sodyum Klorür).
💡 Kovalent Bağ
Ametal atomları arasında, elektronların ortaklaşa kullanılmasıyla oluşan bağdır. Atomlar kararlı hale ulaşmak için elektron paylaşır.
- Apolar Kovalent Bağ: Aynı tür ametal atomları arasında (Örn: $\text{O}_2$, $\text{N}_2$, $\text{Cl}_2$). Elektronlar eşit çekilir.
- Polar Kovalent Bağ: Farklı tür ametal atomları arasında (Örn: $\text{H}_2\text{O}$, $\text{HCl}$, $\text{NH}_3$). Elektronlar farklı güçte çekilir, bu da molekülde kısmi pozitif ve negatif kutuplar oluşturur.
- Kovalent bağlı bileşikler moleküler yapılıdır.
⚠️ Dikkat: Lewis yapısı çizerken, ortaklanmış (bağ yapan) ve ortaklanmamış (bağ yapmayan) elektron çiftlerini doğru göstermek önemlidir.
💡 Metalik Bağ
Metal atomları arasında, pozitif yüklü metal iyonları ile "elektron denizi" adı verilen serbest hareketli değerlik elektronları arasındaki çekim kuvvetidir.
- Metallerin parlak, dövülebilir, tel ve levha haline getirilebilir olmasını sağlar.
- Isı ve elektriği iyi iletmelerinin nedenidir.
- Örn: Bakır (Cu), Demir (Fe) gibi metallerin kendi içindeki atomları arasındaki bağ.
📌 Zayıf Etkileşimler (Moleküller Arası Kuvvetler)
Moleküller arasında oluşan, güçlü etkileşimlere göre daha zayıf olan çekim kuvvetleridir. Maddenin fiziksel hallerini (erime, kaynama noktası) ve çözünürlüğünü etkiler.
💡 Van der Waals Kuvvetleri
Moleküller arasında veya iyonlarla moleküller arasında oluşan zayıf etkileşimlerin genel adıdır.
- Dipol-Dipol Etkileşimleri: Polar moleküllerin kalıcı dipolleri arasında oluşur (Örn: $\text{HCl}$ molekülleri arası).
- London (İndüklenmiş Dipol-İndüklenmiş Dipol) Kuvvetleri: Apolar moleküller ve soygaz atomları arasında veya tüm moleküllerde anlık dipoller oluşmasıyla ortaya çıkar. Molekül büyüdükçe (elektron sayısı arttıkça) London kuvvetleri artar (Örn: $\text{CH}_4$, $\text{O}_2$ molekülleri arası).
- İyon-Dipol Etkileşimleri: Bir iyon ile polar bir molekül arasında oluşur (Örn: $\text{NaCl}$'nin suda çözünmesi - $\text{Na}^+$ iyonu ile $\text{H}_2\text{O}$ molekülü arası).
💡 İpucu: Bir molekülün polar mı apolar mı olduğunu belirlemek, hangi Van der Waals kuvvetlerinin etkili olduğunu anlamak için anahtardır.
💡 Hidrojen Bağları
Hidrojen atomunun elektronegatifliği yüksek olan F, O veya N atomlarına doğrudan bağlı olduğu moleküllerde, komşu molekülün F, O veya N atomu ile H atomu arasında oluşan özel bir dipol-dipol etkileşim türüdür. Van der Waals kuvvetlerinden daha güçlüdür.
- Su ($\text{H}_2\text{O}$), Amonyak ($\text{NH}_3$), Hidrojen Florür ($\text{HF}$) gibi moleküllerde görülür.
- Maddelerin erime ve kaynama noktalarını beklenenden daha yüksek yapar.
⚠️ Dikkat: Hidrojen bağı sadece H atomunun doğrudan F, O veya N atomlarına bağlı olduğu durumlarda oluşur. Örneğin, $\text{CH}_4$'te H atomları C'ye bağlı olduğu için hidrojen bağı yoktur.
📌 Fiziksel ve Kimyasal Değişimler
Maddenin geçirdiği olayları iki ana başlıkta inceleyebiliriz.
- Fiziksel Değişim: Maddenin sadece dış görünüşünün değiştiği, kimyasal yapısının (moleküllerinin) aynı kaldığı değişimlerdir. Yeni madde oluşmaz. (Örn: Suyun buharlaşması, buzun erimesi, şekerin suda çözünmesi, kağıdın yırtılması). Zayıf etkileşimler kopar veya oluşur.
- Kimyasal Değişim: Maddenin iç yapısının değiştiği, yeni maddelerin oluştuğu değişimlerdir. Kimyasal bağlar kopar ve yeni bağlar oluşur. (Örn: Odunun yanması, demirin paslanması, besinlerin çürümesi, fotosentez).
💡 İpucu: Bir değişimde renk, koku, gaz çıkışı, ısı değişimi gibi belirtiler varsa genellikle kimyasal değişimdir. En önemlisi, yeni bir madde oluşup oluşmadığını sorgula.
