🎓 6. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı senaryo 3 Test 3 - Ders Notu
Bu ders notu, 6. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin temel konuları sade ve anlaşılır bir şekilde özetler. Konuları dikkatlice tekrar ederek sınava daha iyi hazırlanabilirsin.
📌 Vücudumuzdaki Sistemler: Destek ve Hareket Sistemi
Vücudumuza şekil veren, hareket etmemizi sağlayan ve iç organlarımızı koruyan sistemdir. Kemikler, eklemler ve kaslardan oluşur.
- Kemikler: Vücudun çatısını oluşturur. Uzun (kol, bacak), kısa (el, ayak bileği), yassı (kafatası, kürek) ve düzensiz (omur) şekillerde olabilirler.
- Eklemler: Kemiklerin birleştiği yerlerdir. Oynar (kol, bacak), yarı oynar (omurga) ve oynamaz (kafatası) olmak üzere üçe ayrılır.
- Kaslar: Kemiklere bağlanarak iskeletin hareketini sağlar. İskelet kasları (istemli), düz kaslar (istemsiz, iç organlarda) ve kalp kası (istemsiz) olmak üzere üç çeşittir.
💡 İpucu: Düzenli egzersiz yapmak ve kalsiyum açısından zengin besinler tüketmek (süt, yoğurt) kemik ve kas sağlığın için çok önemlidir.
📌 Vücudumuzdaki Sistemler: Sindirim Sistemi
Yediğimiz besinleri vücudumuzun kullanabileceği küçük parçalara ayıran ve kana karışmasını sağlayan sistemdir.
- Ağız: Besinlerin hem fiziksel (çiğneme) hem de kimyasal (tükürükteki enzimler) sindiriminin başladığı yerdir.
- Yutak ve Yemek Borusu: Besinleri mideye ileten kanallardır, burada sindirim olmaz.
- Mide: Besinlerin fiziksel (kas hareketleri) ve kimyasal (mide öz suyu) sindiriminin yoğun olarak yapıldığı organdır. Proteinlerin sindirimi burada başlar.
- İnce Bağırsak: Besinlerin kimyasal sindiriminin tamamlandığı ve sindirilmiş besinlerin kana emildiği yerdir. Karaciğer ve pankreastan gelen salgılar burada sindirime yardımcı olur.
- Kalın Bağırsak: Sindirilemeyen besin atıklarındaki su, vitamin ve minerallerin emildiği yerdir.
- Anüs: Sindirim atıklarının vücuttan atıldığı yerdir.
⚠️ Dikkat: Fiziksel sindirim, besinleri küçük parçalara ayırmaktır (çiğneme, mide kasları). Kimyasal sindirim ise enzimler yardımıyla besinleri yapı taşlarına ayırmaktır.
📌 Kuvvet ve Hareket: Kuvvetin Ölçülmesi ve Sürtünme Kuvveti
Kuvvet, bir cismin şeklini, yönünü veya hızını değiştirebilen etkidir. Sürtünme kuvveti ise hareketi zorlaştıran bir kuvvettir.
- Kuvvetin Birimi ve Ölçülmesi: Kuvvetin birimi Newton (N) olup, dinamometre adı verilen araçla ölçülür.
- Sürtünme Kuvveti: Bir yüzey ile hareket eden cisim arasında oluşan, hareketi zorlaştıran veya durduran kuvvettir. Her zaman hareket yönünün tersine etki eder.
- Sürtünmenin Faydaları: Yürümemizi, araçların durmasını, cisimlerin kaymadan durmasını sağlar.
- Sürtünmenin Zararları: Cisimlerin aşınmasına, hareketin yavaşlamasına veya durmasına neden olur, enerji kaybına yol açar.
- Sürtünmeyi Azaltma Yolları: Yağlama, tekerlek kullanma, aerodinamik şekil verme (gemiler, uçaklar).
- Sürtünmeyi Artırma Yolları: Yüzeyi pürüzlü yapmak (kış lastikleri, halı saha ayakkabıları).
- Hava ve Su Direnci: Havanın ve suyun cisimlerin hareketine karşı gösterdiği sürtünme kuvvetleridir.
💡 İpucu: Dinamometrelerin içinde esnek yaylar bulunur. Kuvvet arttıkça yay daha çok uzar ve bu uzama miktarı kuvvetin büyüklüğünü gösterir.
📌 Madde ve Isı: Maddenin Tanecikli Yapısı ve Yoğunluk
Evrendeki her şey maddedir ve madde taneciklerden oluşur. Maddeler katı, sıvı ve gaz olmak üzere üç halde bulunur.
- Katı Hal: Tanecikler birbirine çok yakın ve düzenlidir. Sadece titreşim hareketi yaparlar. Belirli bir şekli ve hacmi vardır.
- Sıvı Hal: Tanecikler katılara göre daha düzensiz ve aralıklıdır. Titreşim, dönme ve öteleme hareketi yaparlar. Belirli bir şekli yoktur, konulduğu kabın şeklini alır; belirli bir hacmi vardır.
- Gaz Hal: Tanecikler birbirinden çok uzakta ve düzensizdir. Titreşim, dönme ve öteleme hareketi yaparlar. Belirli bir şekli ve hacmi yoktur, bulundukları kabı tamamen doldururlar.
- Hal Değişimleri:
- Erime: Katıdan sıvıya (ısı alarak)
- Donma: Sıvıdan katıya (ısı vererek)
- Buharlaşma: Sıvıdan gaza (ısı alarak)
- Yoğuşma: Gazdan sıvıya (ısı vererek)
- Süblimleşme: Katıdan doğrudan gaza (ısı alarak, naftalin gibi)
- Kırağılaşma: Gazdan doğrudan katıya (ısı vererek)
- Yoğunluk: Maddenin birim hacmindeki kütle miktarıdır. Maddeler için ayırt edici bir özelliktir.
- Formülü: $\text{Yoğunluk} = \frac{\text{Kütle}}{\text{Hacim}}$ veya $d = \frac{m}{V}$
- Birimi: $\text{g/cm}^3$ veya $\text{kg/m}^3$
- Yoğunluk ve Yüzme/Batma: Yoğunluğu sudan küçük olan maddeler suda yüzer, büyük olanlar batar.
📝 Örnek: Bir demir parçası suya batarken, aynı büyüklükteki tahta parçası yüzer. Çünkü demirin yoğunluğu sudan büyük, tahtanınki ise küçüktür.
📌 Madde ve Isı: Isı ve Sıcaklık
Isı ve sıcaklık günlük hayatta sıkça karıştırılan iki farklı kavramdır.
- Sıcaklık: Bir maddedeki taneciklerin ortalama hareket (kinetik) enerjisinin bir ölçüsüdür.
- Termometre ile ölçülür.
- Birimi genellikle Celsius ($^\circ\text{C}$) veya Kelvin (K)'dir.
- Enerji değildir.
- Isı: Maddeler arasında alınıp verilen enerjidir. Sıcaklığı yüksek olan maddeden düşük olan maddeye doğru akar.
- Kalorimetre kabı ile ölçülür.
- Birimi Joule (J) veya Kalori (cal)'dir.
- Bir enerji türüdür.
- Isı Alışverişi: Farklı sıcaklıktaki iki madde bir araya geldiğinde, sıcak olan madde ısı verirken, soğuk olan madde ısı alır. Bu alışveriş, sıcaklıkları eşitleninceye kadar devam eder.
- Isı İletimi: Isının maddeler içinde veya maddeler arasında yayılmasıdır. Katılarda genellikle temas yoluyla (iletim), sıvılarda ve gazlarda ise akışkan hareketiyle (konveksiyon) ve elektromanyetik dalgalarla (ışıma) gerçekleşir.
- Isı Yalıtımı: Isının iletimini yavaşlatma veya engelleme işlemidir. Isı yalıtkan maddeler (hava, yün, strafor) kullanılır.
🧠 Unutma: Isı bir enerji türüdür, sıcaklık ise bu enerjinin bir göstergesidir. Bir bardak suyun sıcaklığı, bir kazan suyunun sıcaklığı ile aynı olabilir ama kazan suyunun ısı enerjisi çok daha fazladır.
📌 Işık ve Ses: Işığın Yayılması ve Gölge Oluşumu
Işık, bir enerji türüdür ve etrafımızı görmemizi sağlar.
- Işığın Yayılması: Işık, boşlukta ve saydam ortamlarda (hava, su, cam) doğrusal bir yol izleyerek her yöne yayılır.
- Saydam Maddeler: Işığı tamamen geçiren maddelerdir (cam, hava, su).
- Yarı Saydam Maddeler: Işığın bir kısmını geçiren, bir kısmını soğuran veya yansıtan maddelerdir (buzlu cam, tül perde).
- Opak (Saydam Olmayan) Maddeler: Işığı hiç geçirmeyen maddelerdir (tahta, metal, duvar).
- Gölge Oluşumu: Işık ışınlarının saydam olmayan bir cisme çarparak arkasında ışık almayan karanlık bir alan oluşturmasıdır.
- Tam Gölge: Işık kaynağının tamamının engellendiği, hiç ışık almayan karanlık alandır. Tek ışık kaynağıyla oluşur.
- Yarı Gölge: Işık kaynağının bir kısmının engellendiği, bir kısmının ise ulaştığı, tam gölgeden daha az karanlık olan alandır. Birden fazla ışık kaynağıyla veya büyük bir ışık kaynağıyla oluşur.
- Gölge Boyunu Etkileyen Faktörler:
- Işık kaynağı cisme yaklaştıkça gölge büyür.
- Cisim perdeye yaklaştıkça gölge küçülür.
- Cisim ışık kaynağına yaklaştıkça gölge büyür.
✨ Günlük Hayattan Örnek: Güneşli bir havada yürürken kendi gölgeni görürsün. Bu, güneş ışınlarının senin vücudun tarafından engellenmesiyle oluşan bir tam gölgedir.
📌 Işık ve Ses: Sesin Oluşumu ve Yayılması
Ses, titreşimler sonucunda oluşan bir enerji türüdür ve kulağımızla algılarız.
- Sesin Oluşumu: Ses, cisimlerin titreşmesiyle oluşur. (Örn: Gitar teli titreşir, ses çıkar).
- Sesin Yayılması: Sesin yayılabilmesi için maddesel bir ortama (katı, sıvı, gaz) ihtiyacı vardır. Boşlukta (vakumda) ses yayılmaz.
- Sesin Yayılma Hızı: Ses, en hızlı katılarda, sonra sıvılarda, en yavaş ise gazlarda yayılır.
- Hava (gaz) < Su (sıvı) < Demir (katı)
- Ses Şiddeti (Gürlük): Sesin ne kadar güçlü veya zayıf olduğudur. Birimi desibel (dB)'dir. Ses kaynağının titreşim genliği arttıkça ses şiddeti artar.
- Ses Yüksekliği (Frekans/Tiz-Kalınlık): Sesin ne kadar ince (tiz) veya kalın (pes) olduğudur. Ses kaynağının titreşim sayısı (frekansı) arttıkça ses tizleşir.
- Sesin Yansıması: Ses dalgalarının bir engele çarparak geri dönmesidir (yankı).
- Sesin Soğurulması: Ses dalgalarının bir madde tarafından emilmesi, yutulmasıdır. Yumuşak ve pürüzlü yüzeyler sesi iyi soğurur.
⚠️ Dikkat: Uzayda patlama olsa bile sesini duyamayız, çünkü uzay boşluktur ve sesin yayılması için maddeye ihtiyaç vardır.
