🎓 6. SINIF FEN BİLİMLERİ 1. DÖNEM 2. ORTAK YAZILI KONU SORU DAĞILIM TABLOSU Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 6. sınıf Fen Bilimleri dersinin 1. dönem 2. ortak yazılısında karşılaşabileceğiniz ana konuları özetlemektedir. Vücudumuzdaki sistemler ve kuvvet-hareket konularına odaklanarak, önemli bilgileri sade bir dille ele aldık.
📌 Destek ve Hareket Sistemi
Vücudumuzun dik durmasını, hareket etmesini ve iç organlarımızın korunmasını sağlayan sisteme destek ve hareket sistemi denir. Bu sistem kemikler, eklemler ve kaslardan oluşur.
- Kemikler: Vücudumuza şekil verir, organları korur ve hareketimizi sağlar. Uzun, kısa, yassı ve düzensiz şekilli kemikler bulunur.
- Eklemler: Kemiklerin birleştiği yerlerdir. Oynar (kol, bacak), yarı oynar (omurga) ve oynamaz (kafatası) eklemler vardır.
- Kaslar: Kemiklere bağlanarak hareket etmemizi sağlarlar. İstemli çalışan (iskelet kasları) ve istemsiz çalışan (kalp kası, düz kaslar) kaslar bulunur.
💡 İpucu: Kemikler kalsiyum ve fosfor mineralleri sayesinde güçlenir. Sağlıklı bir iskelet için süt ve süt ürünleri tüketmek önemlidir.
📌 Sindirim Sistemi
Yediğimiz besinlerin vücudumuz tarafından kullanılabilmesi için küçük parçalara ayrılması olayına sindirim denir. Sindirim sistemi, bu işlemi gerçekleştiren organlardan oluşur.
- Ağız: Besinlerin fiziksel (çiğneme) ve kimyasal (tükürükteki enzimler) sindiriminin başladığı yerdir.
- Yemek Borusu: Besinleri ağızdan mideye taşıyan borudur.
- Mide: Besinlerin depolandığı ve güçlü kas hareketleri ile fiziksel, mide asidi ve enzimlerle kimyasal sindirimin yapıldığı organdır.
- İnce Bağırsak: Kimyasal sindirimin büyük ölçüde tamamlandığı ve sindirilmiş besinlerin kana geçtiği yerdir. Pankreas ve karaciğerden gelen salgılar sindirime yardımcı olur.
- Kalın Bağırsak: Sindirilemeyen besin atıklarındaki suyun emildiği yerdir.
- Anüs: Atık maddelerin vücuttan atıldığı yerdir.
⚠️ Dikkat: Fiziksel sindirim, besinlerin çiğneme veya kas hareketleriyle küçük parçalara ayrılmasıdır. Kimyasal sindirim ise enzimler yardımıyla besinlerin yapı taşlarına ayrılmasıdır.
📌 Kuvvetin Ölçülmesi ve Bileşke Kuvvet
Kuvvet, cisimlerin şeklini, yönünü, hızını değiştirebilen veya durgun bir cismi hareket ettirebilen etkidir. Kuvvetin birimi Newton'dır ($N$) ve dinamometre ile ölçülür.
- Kuvvetin Özellikleri: Kuvvetin bir yönü, doğrultusu ve büyüklüğü vardır.
- Aynı Yönlü Kuvvetler: Aynı doğrultuda ve aynı yönde etki eden kuvvetler toplanarak bileşke kuvveti oluşturur. Örneğin, bir arabayı iki kişi aynı yönde iterse, kuvvetleri birleşir.
- Zıt Yönlü Kuvvetler: Aynı doğrultuda ve zıt yönde etki eden kuvvetler birbirinden çıkarılarak bileşke kuvveti bulunur. Büyük kuvvetin yönü bileşke kuvvetin yönünü belirler.
- Dengeleyici Kuvvet: Bir cisme etki eden bileşke kuvvet sıfır ise, cisim dengelenmiş kuvvetlerin etkisindedir. Bu durumda cisim ya durur ya da sabit hızla hareket eder.
💡 İpucu: Bileşke kuvvet, birden fazla kuvvetin yaptığı etkiyi tek başına yapan kuvvettir. $F_{bileşke} = F_1 + F_2$ (aynı yönlü) veya $F_{bileşke} = |F_1 - F_2|$ (zıt yönlü).
📌 Sürat
Sürat, bir cismin birim zamanda aldığı yoldur. Cismin ne kadar hızlı hareket ettiğini gösterir.
- Sürat Hesaplaması: Sürat, alınan yolun geçen zamana bölünmesiyle bulunur. $Sürat = \frac{Alınan\ Yol}{Geçen\ Zaman}$
- Birimleri: Süratin birimleri genellikle metre/saniye ($m/s$) veya kilometre/saat ($km/h$) olarak ifade edilir.
📝 Örnek: Bir araç 100 metrelik yolu 10 saniyede giderse, sürati $Sürat = \frac{100\ m}{10\ s} = 10\ m/s$ olur.
📌 İş, Enerji ve Sürtünme Kuvveti
Fen bilimlerinde "iş" kavramı günlük dilden biraz farklıdır. İş, bir cisme kuvvet uygulayarak onu kuvvet yönünde hareket ettirmektir.
- İş: Bir cisme uygulanan kuvvet ile cismin kuvvet doğrultusunda aldığı yolun çarpımıdır. İşin birimi Joule'dür ($J$). $İş = Kuvvet \times Yol$
- İş Yapma Şartları: İş yapılabilmesi için hem bir kuvvet uygulanmalı hem de cisim kuvvet doğrultusunda yer değiştirmelidir. Örneğin, bir çantayı yukarı kaldırmak iş yapmaktır, ama duran bir duvara itmek iş değildir.
- Enerji: İş yapabilme yeteneğidir. Enerji türleri kinetik enerji (hareket enerjisi) ve potansiyel enerji (konum veya esneklik enerjisi) olarak ikiye ayrılır.
- Sürtünme Kuvveti: İki yüzey arasında temastan dolayı oluşan ve hareketi zorlaştıran veya durduran kuvvettir. Hareketin zıt yönündedir. Sürtünme, hem faydalı (yürümemizi sağlar) hem de zararlı (aşınmaya neden olur) olabilir.
⚠️ Dikkat: Bir cismi sadece taşımak (yatayda) iş değildir, çünkü kuvvet yukarı doğru uygulanırken cisim yatayda hareket eder. Kuvvet ve hareket aynı doğrultuda olmalıdır.
