10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 2. Yazılı 4. Senaryo Test 4

🎓 10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 2. Yazılı 4. Senaryo Test 4 - Ders Notu

Bu ders notu, 10. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin Divan Edebiyatı, Halk Edebiyatı, söz sanatları ve dil bilgisi konularını kolayca anlaman için hazırlandı. Odaklanman gereken temel bilgileri sade bir dille özetledik.

📌 Divan Edebiyatı (Klasik Türk Edebiyatı)

Divan Edebiyatı, 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar süren, Arap ve Fars edebiyatının etkisiyle gelişmiş, yüksek zümreye hitap eden bir edebiyat geleneğidir.

• Dil: Ağır, süslü ve sanatlı bir dil kullanılır. Arapça ve Farsça kelime ve tamlamalar yoğundur.
• Ölçü: Aruz ölçüsü kullanılır.
• Kafiye: Genellikle tam ve zengin kafiye ile rediflere yer verilir.
• Nazım Birimi: Beyit (iki dize) en yaygın nazım birimidir. Dörtlükler de (rubai, tuyuğ) bulunur.
• Konu: Aşk, sevgili, şarap, din, tasavvuf, övgü (kasidelerde) gibi konular işlenir. Soyut ve kalıplaşmış güzellik anlayışı vardır.
• Sanat Anlayışı: "Sanat için sanat" anlayışı hakimdir. Şiirde biçim ve söyleyiş güzelliği ön plandadır.
• Temsilciler: Fuzuli, Baki, Nedim, Nef'i, Şeyh Galip önemli şairleridir.

💡 İpucu: Divan edebiyatında şairler, "mazmun" adı verilen kalıplaşmış benzetmeleri (örneğin, sevgilinin boyu serviye, kaşı yaya benzetilir) sıkça kullanır. Bu, şiirleri anlamayı kolaylaştırır.

📌 Halk Edebiyatı

Halk Edebiyatı, Türklerin İslamiyet'i kabulünden sonra ortaya çıkan, halkın kendi içinde oluşturduğu, sözlü geleneğe dayalı bir edebiyat koludur.

• Dil: Halkın konuştuğu sade, anlaşılır Türkçe kullanılır. Yabancı kelimeler azdır.
• Ölçü: Hece ölçüsü kullanılır (7'li, 8'li, 11'li kalıplar).
• Kafiye: Genellikle yarım kafiye kullanılır. Rediflere de yer verilir.
• Nazım Birimi: Dörtlük en yaygın nazım birimidir.
• Konu: Aşk, ayrılık, doğa, yiğitlik, din, tasavvuf, sosyal eleştiri gibi halkın günlük yaşamından konular işlenir. Somut bir güzellik anlayışı vardır.
• Sanat Anlayışı: "Halka doğru, halk için sanat" anlayışı hakimdir. Şiirde duygu ve düşüncenin doğrudan aktarılması önemlidir.
• Temsilciler: Karacaoğlan, Yunus Emre, Aşık Veysel, Dadaloğlu, Köroğlu önemli temsilcileridir.
• Nazım Türleri: Koşma, Semai, Varsağı, Destan (Aşık Edebiyatı); Mani, Türkü, Ninni, Ağıt (Anonim Halk Edebiyatı).

⚠️ Dikkat: Halk edebiyatı ürünlerinin çoğu, ozanlar tarafından saz eşliğinde söylenmiş ve kulaktan kulağa aktarılmıştır. Bu nedenle anonim ürünler de oldukça fazladır.

✨ Söz Sanatları (Edebî Sanatlar)

Söz sanatları, anlatımı daha etkili, güzel ve çarpıcı hale getirmek için kullanılan dilsel araçlardır. Şiirlerde ve düz yazılarda sıkça karşımıza çıkar.

• Teşbih (Benzetme): İki farklı şey arasında ortak bir özellikten yola çıkarak zayıf olanı güçlü olana benzetme sanatıdır. (Örnek: "Gözleri inci gibi parlıyordu.")
• İstiare (Eğretileme): Bir sözcüğün yerine, ilgili olduğu başka bir sözcüğü kullanmaktır. Açık ve kapalı istiare olmak üzere ikiye ayrılır. (Örnek: "Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner aşarım." - Mehmet Akif Ersoy / Sel, askerlere benzetilmiş ama askerler söylenmemiş.)
• Mecaz-ı Mürsel (Ad Aktarması): Bir sözcüğün kendi anlamı dışında, ilgili olduğu başka bir sözcük yerine kullanılmasıdır. Benzetme amacı güdülmez. (Örnek: "Sobayı yaktık." / Aslında odun veya kömür yakılır.)
• Kinaye: Bir sözü, gerçek anlamının tam tersini kastederek söyleme sanatıdır. Genellikle alay veya iğneleme amacı taşır. (Örnek: "Ne kadar da çalışkansın, bütün gün uyudun!")
• Tezat (Karşıtlık): Birbirine zıt kavram veya durumları bir arada kullanma sanatıdır. (Örnek: "Ağlarım hatıra geldikçe gülüştüklerimiz.")
• Mübalağa (Abartma): Bir durumu, olayı veya özelliği olduğundan çok daha büyük veya çok daha küçük gösterme sanatıdır. (Örnek: "Bir of çeksem karşıki dağlar yıkılır.")
• Tecahül-i Arif (Bilmezden Gelme): Bilinen bir gerçeği, bir nükte yapmak veya anlamı güçlendirmek için bilmiyormuş gibi davranma sanatıdır. (Örnek: "Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?" / Yaşlandığını bildiği halde soruyor.)
• Hüsn-i Talil (Güzel Neden Bulma): Bir olayın gerçek nedenini bırakıp, olayı daha güzel ve çekici bir nedene bağlama sanatıdır. (Örnek: "Güneş her akşam batarken, senin ayrılığına ağlar.")
• Telmih (Anımsatma): Herkesçe bilinen bir olayı, kişiyi veya efsaneyi hatırlatma sanatıdır. (Örnek: "Yusuf'u görmeyenler Züleyha'yı ne bilsin.")
• Cinas: Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı kelimelerin bir arada kullanılmasıdır. (Örnek: "Gülsem mi ağlasam mı? / Gülsem mi, gülsem mi?")

💡 İpucu: Söz sanatlarını öğrenirken, her bir sanatın temel mantığını ve birer anahtar örneğini aklında tutmak, karıştırmanı engeller.

📝 Fiilimsiler (Eylemsiler)

Fiilimsiler (eylemsiler), fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek türetilen, fiil özelliğini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Cümlede yan cümlecik oluştururlar.

• Özellikleri:
  • Fiil kök veya gövdelerinden türemişlerdir.
  • Fiiller gibi olumsuzluk eki (-ma, -me) alabilirler.
  • Fiiller gibi nesne alabilirler, tümleçlerle açıklanabilirler.
  • Fiiller gibi kip ve kişi eki almazlar.
  • Cümlede yan cümlecik kurarlar.
• 1. İsim-Fiiller (Mastar): Fiile getirilen "-ma, -me", "-ış, -iş, -uş, -üş", "-mak, -mek" ekleriyle yapılır. Cümlede isim gibi kullanılır. (Örnek: "Okumak en sevdiğim hobidir." "Ders çalışması gerekiyor.")
• 2. Sıfat-Fiiller (Ortaç): Fiile getirilen "-an, -en", "-ası, -esi", "-maz, -mez", "-ar, -er", "-dık, -dik, -duk, -dük", "-acak, -ecek", "-mış, -miş, -muş, -müş" ekleriyle yapılır. Cümlede sıfat görevinde kullanılır, genellikle bir ismi niteler. (Örnek: "Gelen misafirler çok bekledi." "Koşar adım yanıma geldi.")
• 3. Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiile getirilen "-ken", "-alı, -eli", "-madan, -meden", "-ince, -ınca", "-ip, -ıp, -up, -üp", "-arak, -erek", "-dıkça, -dikçe", "-r...-maz", "-a...-a", "-casına, -cesine", "-maksızın, -meksizin" gibi eklerle yapılır. Cümlede zarf görevinde kullanılır, genellikle fiili veya fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden belirtir. (Örnek: "Gülerek yanımızdan geçti." "Ders çalışırken uyuyakalmışım.")

⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsiler (özellikle isim-fiiller) zamanla kalıcı isim haline gelebilir. Kalıcı isimler fiilimsi özelliğini kaybeder ve olumsuz yapılamaz. (Örnek: "Dondurma yedik." / "Dondurmama yedik" denemez, bu bir yiyecek adıdır.)

📚 Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri

Doğru ve anlaşılır bir iletişim için yazım kuralları ve noktalama işaretleri büyük önem taşır. Bu konularda sıkça hata yapılan noktalara dikkat etmelisin.

• Büyük Harflerin Kullanımı:
  • Cümleler büyük harfle başlar.
  • Özel isimler (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları vb.) büyük harfle başlar.
  • Kurum, kuruluş, dernek, iş yeri adlarının her kelimesi büyük harfle başlar.
  • Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar (Örnek: "29 Ekim 1923 Salı günü").
• "De" ve "Ki" Bağlaçlarının Yazımı:
  • Bağlaç olan "de" ayrı yazılır ve "dahi, bile" anlamı taşır. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Örnek: "Sen de gel.")
  • Ek olan "-de" bitişik yazılır ve yer veya zaman bildirir. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. (Örnek: "Evde kimse yok.")
  • Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Örnek: "Çalış ki başarılı olasın.")
  • Ek olan "-ki" bitişik yazılır ve genellikle ilgi eki veya sıfat yapan ek görevindedir. (Örnek: "Evdeki hesap çarşıya uymaz.") (Unutma: "sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki" istisnai olarak bitişik yazılan bağlaçlardır.)
• Noktalama İşaretleri:
  • Nokta (.): Cümle sonuna konur. Kısaltmalardan sonra kullanılır.
  • Virgül (,): Eş görevli kelime veya kelime gruplarını ayırır. Sıralı cümleleri ayırır. Uzun cümlelerde özneden sonra konur. Ara sözleri ayırır.
  • Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır. Öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırır.
  • İki Nokta (:): Kendisinden sonra açıklama veya örnek verilecek cümlenin sonuna konur. Karşılıklı konuşmalarda konuşan kişiyi belirtir.
  • Üç Nokta (...): Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur. Alıntılarda atlanan yerleri belirtir.
  • Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
  • Ünlem İşareti (!): Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarelerin sonuna konur. Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra kullanılır.

💡 İpucu: Yazım kuralları ve noktalama işaretleri için bol bol okuma yapmak ve farklı metinleri incelemek, doğru kullanımları içselleştirmene yardımcı olur.