🎓 9. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı 6. senaryo Test 3 - Ders Notu
Bu ders notu, 9. sınıf coğrafya 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin temel iklim bilgisi konularını (atmosfer, sıcaklık, basınç, rüzgarlar, nem ve yağış) sade bir dille özetlemektedir. Bu konuları iyi anladığında sınavda başarılı olman çok daha kolay olacak!
📌 Atmosfer ve Özellikleri
Dünyamızı saran gaz kütlesine atmosfer denir. Hava olayları bu katmanda gerçekleşir ve canlı yaşamı için hayati öneme sahiptir.
- Atmosferin Katmanları: En alttan başlayarak Troposfer (hava olaylarının yaşandığı katman), Stratosfer (ozon tabakası burada), Mezosfer, Termosfer ve Ekzosfer (en dış katman) şeklindedir.
- Atmosferin Görevleri: Güneş'ten gelen zararlı ışınları süzer, Dünya'nın aşırı ısınmasını ve soğumasını engeller, hava olaylarını oluşturur ve canlı yaşamı için gerekli gazları içerir.
- İçindeki Gazlar: Yaklaşık %78 Azot, %21 Oksijen ve %1 oranında diğer gazlar (karbondioksit, su buharı vb.) bulunur.
💡 İpucu: Hava olaylarının (yağmur, kar, rüzgar vb.) sadece troposfer katmanında gerçekleştiğini unutma!
📌 Sıcaklık
Sıcaklık, atmosferdeki ısı enerjisinin bir göstergesidir. Coğrafyada sıcaklık dağılışını etkileyen birçok faktör bulunur.
- Güneşlenme Süresi ve Açısı: Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı büyüdükçe (daha dik geldikçe) sıcaklık artar. Ekvator'dan kutuplara doğru bu açı küçülür, bu yüzden kutuplar soğuktur.
- Yükselti: Yükseldikçe atmosferin yoğunluğu azalır ve her 200 metrede sıcaklık yaklaşık 1°C azalır.
- Nem Miktarı: Nem, havanın aşırı ısınıp soğumasını engeller; tıpkı bir battaniye gibi ısıyı tutar. Bu yüzden nemli yerlerde sıcaklık farkları azdır.
- Kara ve Denizlerin Dağılışı: Karalar çabuk ısınıp çabuk soğurken, denizler geç ısınıp geç soğur.
- Okyanus Akıntıları: Sıcak su akıntıları geçtiği kıyıları ısıtırken, soğuk su akıntıları soğutur.
- Rüzgarlar: Geldikleri yerin sıcaklık özelliklerini taşıyarak etkilerler.
- Bitki Örtüsü: Güneş ışınlarının doğrudan yere ulaşmasını engelleyerek sıcaklığı dengeler ve aşırı ısınmayı önler.
⚠️ Dikkat: Yükselti arttıkça sıcaklığın azalmasının temel nedeni, atmosferin doğrudan Güneş'ten değil, yerden yansıyan ışınlarla ısınmasıdır.
📌 Basınç ve Rüzgarlar
Atmosferdeki gazların yeryüzüne uyguladığı kuvvete atmosfer basıncı denir. Basınç farkları rüzgarları oluşturur.
- Basıncı Etkileyen Faktörler:
- Sıcaklık: Sıcak hava yükseldiği için hafifler ve "Alçak Basınç" oluşturur. Soğuk hava alçaldığı için ağırlaşır ve "Yüksek Basınç" oluşturur.
- Yükselti: Yükseldikçe atmosferin yoğunluğu azalır, bu yüzden basınç düşer.
- Dinamik Faktörler: Dünya'nın günlük hareketi nedeniyle oluşan basınç kuşakları (30° ve 60° enlemlerinde).
- Basınç Tipleri:
- Alçak Basınç (AB): Yükselici hava hareketleri görülür, genellikle bulutlu ve yağışlı havaya neden olur.
- Yüksek Basınç (YB): Alçalıcı hava hareketleri görülür, genellikle açık, güneşli ve ayaz havaya neden olur.
- Rüzgarlar: Yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru yatay yönde esen hava hareketidir.
- Rüzgarın Hızını Etkileyenler: Basınç farkı (fark ne kadar büyükse rüzgar o kadar hızlı), basınç merkezleri arası mesafe, yer şekilleri (engebe rüzgarı yavaşlatır), Dünya'nın günlük hareketi (Koriolis etkisi yönünü saptırır).
- Önemli Rüzgarlar: Sürekli rüzgarlar (Alizeler, Batı Rüzgarları, Kutup Rüzgarları), Yerel rüzgarlar (Meltemler, Fön, Bora, Sirokko).
💡 İpucu: Rüzgarlar her zaman yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser. Hava, "boşluğu" doldurmaya çalışır gibi düşünebilirsin.
📌 Nem ve Yağış
Atmosferdeki su buharına nem denir. Nem miktarı, yağışların oluşumu için kritik öneme sahiptir.
- Nem Çeşitleri:
- Mutlak Nem: Havadaki su buharının gram cinsinden miktarıdır.
- Maksimum Nem: Belirli bir sıcaklıkta havanın taşıyabileceği en fazla su buharı miktarıdır. Sıcaklık arttıkça hava daha fazla nem taşıyabilir.
- Bağıl (Oransal) Nem: Mutlak nemin maksimum neme oranıdır. Bağıl nem %100'e ulaştığında hava doygun hale gelir ve yağış başlar.
- Yağış Oluşum Şartı: Havadaki bağıl nemin %100'e ulaşması ve havanın soğuyarak yoğuşması gerekir.
- Yağış Biçimleri:
- Hava Kütlesi İçinde Oluşanlar: Yağmur, Kar, Dolu.
- Yeryüzünde Oluşanlar: Çiğ (sabah otlar üzerinde), Kırağı (donmuş çiğ), Kırç (soğuk yüzeylerde donan nem).
- Yağış Oluşum Tipleri:
- Yamaç (Orografik) Yağışları: Nemli havanın dağ yamacına çarparak yükselip soğumasıyla oluşur.
- Konveksiyonel (Yükselim) Yağışları: Isınan havanın yükselip soğumasıyla oluşur (Örn: İç Anadolu'da "Kırkikindi" yağışları).
- Cephesel (Frontal) Yağışlar: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur (Örn: Akdeniz ikliminde yaygın).
📝 Örnek: Soğuk bir içecek bardağının dış yüzeyinde oluşan su damlacıkları, havadaki su buharının soğuk yüzeyle temas edip yoğuşmasına benzer. Bu, bağıl nemin %100'e ulaşmasının günlük hayattaki bir örneğidir.
📌 İklim Tipleri (Genel Bakış)
Dünya üzerinde sıcaklık, yağış ve bitki örtüsü gibi faktörlere göre farklı iklim özellikleri gösteren geniş alanlar bulunur.
- Sıcak İklimler: Ekvatoral, Savan, Çöl, Muson iklimleri. Genellikle yıl boyunca yüksek sıcaklıklar ve bol yağışlar görülür (Çöl iklimi hariç).
- Ilıman İklimler: Akdeniz, Okyanusal, Karasal (Step), Sert Karasal iklimleri. Dört mevsim belirgin olarak yaşanır.
- Soğuk İklimler: Tundra ve Kutup iklimleri. Yıl boyunca düşük sıcaklıklar ve sınırlı bitki örtüsü hakimdir.
- Türkiye'deki Başlıca İklimler: Akdeniz iklimi (Ege ve Akdeniz kıyıları), Karadeniz iklimi (Karadeniz kıyıları), Karasal iklim (iç bölgeler).
⚠️ Dikkat: Her iklim tipinin kendine özgü bitki örtüsü, toprak tipi ve insan faaliyetleri vardır. Örneğin, Akdeniz ikliminin tipik bitki örtüsü yaz kuraklığına dayanıklı bodur çalılıklar olan makidir.
