🎓 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 3 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları özetlemektedir. Başlıca Hücre ve Bölünmeler ile Vücudumuzdaki Sistemler ünitelerinden önemli bilgileri içerir.
📌 Hücre: Canlıların Temel Yapı Taşı
Canlıların en küçük yapı ve görev birimi olan hücre, bitki ve hayvan hücreleri olarak ikiye ayrılır. Her ikisinin de ortak ve farklı organelleri bulunur.
- Ortak Organeller:
- Hücre Zarı: Hücreyi dış etkilerden korur, madde giriş çıkışını kontrol eder. Seçici geçirgendir.
- Sitoplazma: Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran yarı akışkan maddedir. Organeller burada bulunur.
- Çekirdek: Hücrenin yönetim merkezidir, kalıtsal bilgileri (DNA) taşır.
- Mitokondri: Hücrenin enerji santralidir, solunum yapar.
- Ribozom: Protein sentezi yapar. En küçük organeldir.
- Endoplazmik Retikulum: Madde iletimini sağlar.
- Golgi Cisimciği: Salgı, paketleme ve depolama yapar (ter, süt, gözyaşı gibi).
- Lizozom (Hayvan hücresinde): Hücre içi sindirimi yapar. Yaşlı ve yıpranmış organelleri yok eder.
- Sentrozom (Hayvan hücresinde): Hücre bölünmesinde görevlidir.
- Bitki Hücresine Özgü Organeller:
- Hücre Duvarı: Hücre zarının dışında bulunur, tam geçirgendir, bitkiye destek ve dayanıklılık verir.
- Kloroplast: Fotosentez yapar, bitkiye yeşil rengini verir.
- Büyük ve Az Sayıda Koful: Su, atık madde ve besin depolar.
- Hayvan Hücresine Özgü Organeller:
- Lizozom: Hücre içi sindirimi yapar.
- Sentrozom: Hücre bölünmesinde görev alır.
- Küçük ve Çok Sayıda Koful: Depolama yapar.
💡 İpucu: Hayvan hücreleri genellikle yuvarlak, bitki hücreleri ise köşeli bir yapıya sahiptir.
📌 Mitoz Bölünme: Büyüme ve Onarım
Mitoz, tek hücreli canlılarda üremeyi, çok hücreli canlılarda ise büyüme, gelişme ve yıpranan dokuların onarımını sağlayan bir hücre bölünmesi çeşididir.
- Vücut hücrelerinde (deri, kas, kemik vb.) görülür.
- Bir hücreden iki yeni hücre oluşur.
- Oluşan hücrelerin kromozom sayısı ve genetik yapısı ana hücre ile aynıdır.
- Arka arkaya gerçekleşen mitoz bölünmeler sonucunda hücre sayısı artar.
- Canlıların yaşamı boyunca devam eder.
- Yaraların iyileşmesi, kırılan kemiklerin onarılması mitoz sayesinde olur.
⚠️ Dikkat: Mitoz bölünme sonucunda oluşan hücreler tamamen ana hücrenin kopyasıdır, yani kalıtsal çeşitlilik sağlamaz.
📌 Mayoz Bölünme: Üreme ve Çeşitlilik
Mayoz, eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin (sperm ve yumurta) oluşmasını sağlayan özel bir hücre bölünmesi çeşididir.
- Sadece eşey ana hücrelerinde (yumurtalık, testis) gerçekleşir.
- Bir hücreden dört yeni hücre oluşur.
- Oluşan hücrelerin kromozom sayısı ana hücrenin yarısı kadardır (Örn: $2n \to n$).
- Kalıtsal çeşitlilik sağlar (Krossing-over olayı ile). Bu sayede yavrular anne ve babadan farklı özelliklere sahip olabilir.
- Canlıların üremesini ve tür içi çeşitliliği sağlar.
- Ergenlik dönemiyle başlar ve üreme dönemi boyunca devam eder.
💡 İpucu: Mayoz bölünme, kromozom sayısının nesiller boyu sabit kalmasını sağlar. Çünkü üreme hücreleri birleştiğinde (döllenme) kromozom sayısı tekrar iki katına çıkar.
📌 Destek ve Hareket Sistemi
Vücudumuza şekil veren, dik durmamızı sağlayan, iç organları koruyan ve hareket etmemizi sağlayan sistemdir. Kemikler, eklemler ve kaslardan oluşur.
- Kemikler: Vücudun çatısını oluşturur. Kan hücreleri üretir ve mineralleri (kalsiyum, fosfor) depolar.
- Eklemler: Kemiklerin birleştiği yerlerdir. Hareket yeteneklerine göre oynar (kol, bacak), yarı oynar (omurga) ve oynamaz (kafatası) eklemler olarak ayrılır.
- Kaslar: Kemiklere bağlanarak hareket etmemizi sağlar. İstemli (iskelet kası) ve istemsiz (kalp kası, düz kas) çalışırlar.
📝 Ek Bilgi: Kemik gelişimi için kalsiyum ve D vitamini önemlidir.
📌 Sindirim Sistemi
Besinlerin vücudumuz tarafından kullanılabilmesi için küçük parçalara ayrılmasını sağlayan sistemdir.
- Ağız: Besinlerin hem fiziksel (çiğneme) hem de kimyasal (tükürükteki enzimler) sindiriminin başladığı yerdir.
- Yutak: Besinleri yemek borusuna iletir.
- Yemek Borusu: Besinleri mideye taşır. Sindirim olmaz.
- Mide: Proteinlerin kimyasal sindiriminin başladığı yerdir. Kasılıp gevşeyerek fiziksel sindirim de yapar.
- İnce Bağırsak: Karbonhidrat, yağ ve proteinlerin kimyasal sindiriminin tamamlandığı ve emilimin gerçekleştiği yerdir. Villus adı verilen yapılar emilim yüzeyini artırır.
- Kalın Bağırsak: Su, vitamin ve minerallerin emilimini yapar. Atık maddelerin dışkı olarak atılmadan önce depolandığı yerdir. Sindirim olmaz.
- Anüs: Atık maddelerin vücuttan atıldığı yerdir.
- Yardımcı Organlar:
- Pankreas: Sindirim enzimleri ve hormonlar (insülin, glukagon) üretir.
- Karaciğer: Safra salgısı üretir (yağların fiziksel sindirimine yardımcı olur), kan şekerini düzenler, zehirli maddeleri etkisiz hale getirir.
⚠️ Dikkat: Kalın bağırsakta sindirim gerçekleşmez, sadece emilim ve depolama olur.
📌 Dolaşım Sistemi
Vücudumuzda kanın sürekli hareket ederek besin, oksijen ve atık maddeleri taşımasını sağlayan sistemdir. Kalp, kan damarları ve kandan oluşur.
- Kalp: Kanı vücuda pompalayan kaslı bir organdır. Dört odacıklıdır (iki kulakçık, iki karıncık).
- Kan Damarları:
- Atardamarlar: Oksijence zengin kanı kalpten vücuda taşır (Akciğer atardamarı hariç).
- Toplardamarlar: Karbondioksitçe zengin kanı vücuttan kalbe taşır (Akciğer toplardamarı hariç).
- Kılcal Damarlar: Atardamar ve toplardamarlar arasında bulunur, madde alışverişinin gerçekleştiği yerdir.
- Kan:
- Kan Plazması: Suyun büyük kısmını oluşturur, besin ve atık maddeleri taşır.
- Kan Hücreleri:
- Alyuvarlar: Oksijen ve karbondioksit taşır, kana kırmızı rengini verir.
- Akyuvarlar: Vücudu mikroplara karşı korur, bağışıklık sisteminin önemli bir parçasıdır.
- Kan Pulcukları: Kanın pıhtılaşmasını sağlar, yaraların kapanmasına yardımcı olur.
- Kan Dolaşımları:
- Küçük Kan Dolaşımı: Kalp (sağ karıncık) $\to$ Akciğerler $\to$ Kalp (sol kulakçık). Kanın temizlenmesini sağlar.
- Büyük Kan Dolaşımı: Kalp (sol karıncık) $\to$ Tüm vücut $\to$ Kalp (sağ kulakçık). Kanın tüm vücuda besin ve oksijen taşımasını sağlar.
💡 İpucu: Atardamarlar genellikle temiz kan, toplardamarlar ise kirli kan taşır. Ancak akciğer atardamarı kirli kan, akciğer toplardamarı temiz kan taşır.
📌 Solunum Sistemi
Vücudumuza oksijen alıp karbondioksit vermemizi sağlayan sistemdir.
- Burun: Havayı ısıtır, nemlendirir ve tozları tutar.
- Yutak ve Gırtlak: Havanın yemek borusuna kaçmasını önler, ses tellerini içerir.
- Soluk Borusu: Havanın akciğerlere ulaşmasını sağlar. Kıkırdak halkalarla desteklenmiştir.
- Bronşlar: Soluk borusunun ikiye ayrılarak akciğerlere giren kollarıdır.
- Akciğerler: Gaz alışverişinin yapıldığı organdır. Milyonlarca alveol (hava keseciği) içerir.
- Alveoller: Oksijenin kana, karbondioksitin havaya geçtiği yerdir. Kılcal damarlarla çevrilidir.
- Diyafram: Solunumda görevli kaslı yapıdır. Kasılıp gevşeyerek akciğerlerin hacmini değiştirir.
📝 Ek Bilgi: Solunum sırasında diyafram kasılırken göğüs boşluğu genişler, gevşerken daralır.
📌 Boşaltım Sistemi
Vücutta oluşan atık maddelerin (idrar, ter) dışarı atılmasını sağlayan sistemdir.
- Böbrekler: Kanı süzer, zararlı atık maddeleri (üre, tuz, fazla su) süzerek idrarı oluşturur. Vücudun su ve tuz dengesini sağlar.
- Üreter (İdrar Borusu): Böbreklerde oluşan idrarı idrar kesesine taşır.
- İdrar Kesesi (Mesane): İdrarı geçici olarak depolar.
- Üretra (Dış İdrar Kanalı): İdrarın vücuttan atıldığı kanaldır.
- Yardımcı Boşaltım Organları:
- Akciğerler: Karbondioksit ve su buharı atar.
- Deri: Terleme yoluyla su, tuz ve bir miktar üre atar.
- Karaciğer: Zehirli maddeleri zararsız hale getirir, amonyağı üreye dönüştürür.
⚠️ Dikkat: Böbrekler, kanı süzerek idrar oluşturur ancak bu işlemde faydalı maddelerin (glikoz, vitamin) geri emilimini de sağlar.
