Kayaçların ayrışmasında etkili olan fiziksel ve kimyasal çözülme süreçleri, farklı iklim bölgelerinde farklı yoğunluklarda görülür. Buna göre, aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Çöl iklimi - Fiziksel çözülme
B) Ekvatoral iklim - Kimyasal çözülme
C) Kutup iklimi - Donma-çözülme
D) Akdeniz iklimi - Kimyasal çözülme
E) Okyanusal iklim - Fiziksel çözülme
Merhaba sevgili öğrenciler!
Kayaçların ayrışması, yani çözülme süreçleri, Dünya'nın farklı bölgelerinde farklı şekillerde ve yoğunluklarda gerçekleşir. Bu süreçler temel olarak ikiye ayrılır: fiziksel (mekanik) çözülme ve kimyasal çözülme.
- Fiziksel (Mekanik) Çözülme: Kayaçların kimyasal yapısı değişmeden, sadece fiziksel olarak parçalanmasıdır. Genellikle sıcaklık farklarının fazla olduğu (gündüz-gece, yaz-kış), donma-çözülme olaylarının sık yaşandığı veya tuz kristalleşmesinin görüldüğü yerlerde etkilidir.
- Kimyasal Çözülme: Kayaçların kimyasal yapısının değişerek ayrışmasıdır. Su, karbondioksit ve çeşitli asitler aracılığıyla gerçekleşir. Yüksek sıcaklık ve bol nem (yağış), kimyasal çözülmeyi hızlandıran en önemli faktörlerdir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çöl iklimi - Fiziksel çözülme: Çöl iklimlerinde gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkları çok büyüktür. Bu durum, kayaçların sürekli genleşip büzülmesine neden olarak fiziksel parçalanmayı (mekanik çözülmeyi) artırır. Nem az olduğu için kimyasal çözülme zayıftır. Bu eşleşme doğrudur.
- B) Ekvatoral iklim - Kimyasal çözülme: Ekvatoral iklimlerde yıl boyunca yüksek sıcaklıklar ve bol yağışlar (yüksek nem) görülür. Bu koşullar, kimyasal reaksiyonları hızlandırarak kayaçların kimyasal yollarla ayrışmasını çok yoğun hale getirir. Bu eşleşme doğrudur.
- C) Kutup iklimi - Donma-çözülme: Kutup iklimlerinde sıcaklıklar genellikle donma noktasının altındadır, ancak mevsim geçişlerinde veya yüzeye yakın yerlerde suyun donup çözülmesi sıkça yaşanır. Kayaç çatlaklarına sızan su donduğunda hacmi genişler ve kayaçları parçalar. Bu, fiziksel çözülmenin önemli bir türüdür. Bu eşleşme doğrudur.
- D) Akdeniz iklimi - Kimyasal çözülme: Akdeniz iklimlerinde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise ılık ve yağışlıdır. Kış aylarındaki yağışlar ve ılıman sıcaklıklar, özellikle kalkerli (kireçtaşı) arazilerde kimyasal çözülme (karstik çözülme) için uygun bir ortam sağlar. Bu eşleşme doğrudur.
- E) Okyanusal iklim - Fiziksel çözülme: Okyanusal iklimlerde yıl boyunca ılıman sıcaklıklar ve düzenli yağışlar görülür. Bu iklim tipinde sıcaklık farkları azdır, bu da fiziksel çözülmeyi sınırlar. Ancak yüksek nem ve ılıman sıcaklıklar, kimyasal çözülme için oldukça elverişli koşullar sunar. Dolayısıyla, okyanusal iklimlerde kimyasal çözülme fiziksel çözülmeye göre daha baskındır. Bu eşleşme yanlıştır.
Cevap E seçeneğidir.
