🎓 5. Sınıf Türkçe 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu "5. Sınıf Türkçe 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 1" sınavında karşınıza çıkabilecek temel konuları kapsar. Sınavda başarılı olmak için sözcük ve cümle anlam bilgisi, metin anlama becerileri, isimler, sıfatlar, yazım kuralları ve noktalama işaretleri gibi konulara dikkat etmelisiniz.
📌 Sözcükte Anlam Bilgisi
Sözcüklerin farklı anlamlarını bilmek, hem okuduğunuzu anlamanızı hem de kendinizi doğru ifade etmenizi sağlar. Bir kelimenin bazen gerçek, bazen mecaz, bazen de bir alana özel (terim) anlamı olabilir.
- Gerçek Anlam: Bir sözcüğün akla gelen ilk ve temel anlamıdır. Sözlükteki ilk anlamı gibi düşünebilirsin.
- Örnek: "Kuşun kanadı kırılmış." (Gerçekten uçmaya yarayan organ)
- Mecaz Anlam: Bir sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır. Genellikle benzetmelerle oluşur.
- Örnek: "Bu işte benim de kanadım var." (Destek, yardım anlamında)
- Terim Anlam: Bir bilim, sanat, spor veya meslek dalına özgü özel anlamı olan sözcüklerdir.
- Örnek: "Matematikte açı, tiyatroda perde."
- Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler: Yazılışları farklı ama anlamları aynı olan kelimelerdir.
- Örnek: "öğrenci - talebe", "doktor - hekim", "siyah - kara"
- Zıt Anlamlı (Karşıt) Sözcükler: Anlamca birbirinin tamamen tersi olan kelimelerdir.
- Örnek: "açık - kapalı", "gelmek - gitmek", "güzel - çirkin"
- Sesteş (Eş Sesli) Sözcükler: Yazılışları ve okunuşları aynı ama anlamları farklı olan kelimelerdir.
- Örnek: "Çayda yüzdük." (Akarsu) - "Yüzümde ben çıktı." (Vücut organı) - "Param yok, yüz lira ver." (Sayı)
- Deyimler: Genellikle gerçek anlamından uzaklaşmış, iki veya daha fazla kelimeden oluşan, kalıplaşmış söz öbekleridir. Bir durumu veya duyguyu kısa ve etkili anlatırlar.
- Örnek: "Etekleri zil çalmak" (Çok sevinmek), "Göz kulak olmak" (Korumak, ilgilenmek)
- Atasözleri: Uzun gözlem ve deneyimler sonucu oluşmuş, öğüt veren, yol gösteren, kalıplaşmış sözlerdir.
- Örnek: "Ağaç yaşken eğilir." (Çocukken öğrenilenler kalıcı olur), "Damlaya damlaya göl olur." (Küçük birikimler büyür)
💡 İpucu: Deyimler ve atasözleri genellikle mecaz anlam taşır. Gerçek anlamlarıyla düşünürseniz yanlış yorumlayabilirsiniz.
📌 Cümlede Anlam Bilgisi
Cümleler, farklı amaçlarla kurulur ve farklı anlam ilişkileri taşır. Bu ilişkileri doğru anlamak, soruları doğru cevaplamak için önemlidir.
- Neden-Sonuç Cümleleri: Bir eylemin hangi sebeple yapıldığını veya gerçekleştiğini bildiren cümlelerdir. "Çünkü, bu yüzden, -den dolayı" gibi ifadeler kullanılır.
- Örnek: "Hasta olduğu için okula gelmedi." (Okula gelmemesinin nedeni: hasta olması)
- Amaç-Sonuç Cümleleri: Bir eylemin hangi amaçla yapıldığını bildiren cümlelerdir. "İçin, diye, amacıyla" gibi ifadeler kullanılır.
- Örnek: "Sınavı kazanmak için çok çalıştı." (Çalışmasının amacı: sınavı kazanmak)
- Koşul-Sonuç Cümleleri: Bir eylemin gerçekleşmesinin başka bir eylemin gerçekleşmesine bağlı olduğunu bildiren cümlelerdir. "-se/-sa, -dikçe, -ince" gibi ek veya kelimelerle kurulur.
- Örnek: "Erken yatarsan erken kalkarsın." (Erken kalkmanın koşulu: erken yatmak)
- Öznel Yargı: Kişiden kişiye değişen, doğruluğu veya yanlışlığı kanıtlanamayan, kişisel duygu ve düşünce içeren ifadelerdir.
- Örnek: "Bu film çok sıkıcıydı." (Kişisel görüş)
- Nesnel Yargı: Doğruluğu veya yanlışlığı kanıtlanabilen, kişisel duygu ve düşünce içermeyen, herkesçe kabul edilen ifadelerdir.
- Örnek: "Film iki saat sürdü." (Kanıtlanabilir bilgi)
- Karşılaştırma Cümleleri: Birden fazla varlık, kavram veya durum arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koyan cümlelerdir. "Daha, en, kadar" gibi kelimeler kullanılır.
- Örnek: "Ayşe, Elif'ten daha uzundur."
- Benzetme Cümleleri: Bir varlığı veya kavramı, benzer özelliklere sahip başka bir varlık veya kavramla ilişkilendirerek anlatmaktır. "Gibi, sanki, adeta" gibi kelimeler kullanılır.
- Örnek: "Aslan gibi güçlü bir çocuktu."
- Abartma (Mübalağa) Cümleleri: Bir durumu veya olayı olduğundan çok daha büyük veya küçük göstererek anlatmaktır.
- Örnek: "Bir lokmada koca tabağı bitirdi."
⚠️ Dikkat: Amaç-sonuç cümlelerinde "için" kelimesi yerine "amacıyla" getirebiliyorsak amaç-sonuçtur. Getiremiyorsak neden-sonuçtur.
📌 Parçada Anlam Bilgisi
Bir metni okurken, yazarın bize ne anlatmak istediğini, metnin genel konusunu ve en önemli mesajını bulmak önemlidir.
- Metnin Konusu: Metinde neyden bahsedildiği, üzerinde durulan olay, durum veya kavramdır. "Bu metin ne anlatıyor?" sorusunun cevabıdır.
- Metnin Ana Fikri (Ana Düşünce): Yazarın metni yazarken okuyucuya vermek istediği temel mesaj veya derstir. "Bu metin bize ne öğretmek istiyor?" sorusunun cevabıdır.
- Metnin Başlığı: Metnin içeriğini en iyi yansıtan, kısa ve ilgi çekici sözcük veya sözcük grubudur. Konuyla doğrudan ilgili olmalıdır.
- Olayların Oluş Sırası: Bir metindeki olayların kronolojik (zaman) sırasına göre dizilmesidir. Olayları doğru sıraya koymak, metni anlamak için önemlidir.
💡 İpucu: Ana fikir genellikle metnin giriş veya sonuç bölümünde yer alabilir, ancak bazen tüm metne yayılan bir mesaj da olabilir.
📌 İsimler (Adlar)
Varlıkları ve kavramları karşılayan sözcüklere isim (ad) denir. İsimler farklı özelliklerine göre gruplandırılır.
- Varlıkların Verilişine Göre İsimler:
- Özel İsim: Tek olan, dünyada benzeri bulunmayan varlıkları karşılayan isimlerdir. Büyük harfle başlar ve özel isme gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır.
- Örnek: "Türkiye, Ankara, Ayşe, Pamuk (kedi adı)"
- Cins İsim (Tür Adı): Aynı türden birçok varlığı karşılayan isimlerdir. Küçük harfle başlar.
- Örnek: "masa, kalem, ağaç, insan"
- Varlıkların Sayılarına Göre İsimler:
- Tekil İsim: Bir tek varlığı karşılayan isimlerdir. "-ler/-lar" eki almamıştır.
- Örnek: "kitap, ev, çiçek"
- Çoğul İsim: Birden fazla varlığı karşılayan isimlerdir. "-ler/-lar" çoğul ekini almıştır.
- Örnek: "kitaplar, evler, çiçekler"
- Topluluk İsmi: Tekil gibi görünen ama anlamca birden fazla varlığı anlatan isimlerdir. "-ler/-lar" eki almazlar.
- Örnek: "ordu, sürü, sınıf (öğrenciler anlamında), meclis"
- İsimlerin Hâl (Durum) Ekleri: İsimlerin cümledeki görevlerini belirten eklerdir.
- Yalın Hâl: Hiçbir hâl eki almamış isimlerdir.
- Belirtme Hâli (-i, -ı, -u, -ü): Cümlede nesne görevinde olan isimlerdir. "Neyi, kimi?" sorularına cevap verir.
- Yönelme Hâli (-e, -a): Yönelme, yaklaşma anlamı katan isimlerdir. "Nereye, kime?" sorularına cevap verir.
- Bulunma Hâli (-de, -da, -te, -ta): Bir yerde bulunma anlamı katan isimlerdir. "Nerede, kimde?" sorularına cevap verir.
- Örnek: "Okulda ders var."
- Ayrılma (Çıkma) Hâli (-den, -dan, -ten, -tan): Bir yerden ayrılma, uzaklaşma anlamı katan isimlerdir. "Nereden, kimden?" sorularına cevap verir.
⚠️ Dikkat: "De/da" eki, ismin hâli olduğunda bitişik yazılırken, bağlaç olduğunda ayrı yazılır. Bu ayrımı iyi yapmalısın!
📌 Sıfatlar (Ön Adlar)
İsimlerden önce gelerek onları niteleyen veya belirten sözcüklere sıfat (ön ad) denir. Sıfatlar tek başlarına isim olmazlar, mutlaka bir ismin önüne gelmelidirler.
- Niteleme Sıfatları: Varlıkların rengini, durumunu, biçimini bildiren sıfatlardır. İsme sorulan "Nasıl?" sorusuna cevap verir.
- Örnek: "Kırmızı araba", "Çalışkan öğrenci", "Büyük ev"
- Belirtme Sıfatları: Varlıkları işaret, sayı, belirsizlik veya soru yoluyla belirten sıfatlardır.
- İşaret Sıfatları: Varlıkları işaret ederek belirten sıfatlardır. "Hangi?" sorusuna cevap verir. (Bu, şu, o, öteki, beriki)
- Örnek: "Şu kalem", "O çocuk"
- Sayı Sıfatları: Varlıkların sayısını, sırasını, oranını belirten sıfatlardır. "Kaç? Kaçıncı? Kaçar? Ne kadar?" sorularına cevap verir. (Asıl sayı, sıra sayı, üleştirme sayı, kesir sayı)
- Örnek: "Üç elma", "Birinci sıra", "Beşer kalem"
- Belirsizlik (Belgisiz) Sıfatları: Varlıkları tam olarak değil, belirsiz bir şekilde belirten sıfatlardır. "Birkaç, bazı, birçok, tüm, her, bütün" gibi kelimelerdir.
- Örnek: "Bazı insanlar", "Birkaç öğrenci", "Her gün"
- Soru Sıfatları: Varlıkları soru yoluyla belirten sıfatlardır. "Nasıl? Kaç? Hangi? Ne kadar?" gibi soru kelimeleridir.
- Örnek: "Nasıl bir ev?", "Kaç kişi?", "Hangi kitap?"
💡 İpucu: Bir sözcüğün sıfat olabilmesi için mutlaka bir ismin önüne gelmesi ve o ismi nitelemesi veya belirtmesi gerekir. Tek başına kullanıldığında isim olabilir.
📌 Yazım Kuralları
Türkçeyi doğru ve anlaşılır bir şekilde yazmak için yazım kurallarına uymak çok önemlidir.
- Büyük Harflerin Kullanımı:
- Cümleler büyük harfle başlar.
- Özel isimler (kişi adları, soyadları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları vb.) büyük harfle başlar.
- Hayvanlara verilen özel adlar büyük harfle başlar. (Boncuk, Karabaş)
- Kitap, dergi, gazete adları (özel isim olanlar) büyük harfle başlar.
- Kurum, kuruluş, dernek adlarının her kelimesi büyük harfle başlar.
- Tarihi olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar.
- "De/Da" Bağlacının Yazımı:
- Bağlaç olan "de/da" her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Örnek: "Sen de gel.")
- Eklendiği kelimeye göre "te/ta" şekline dönüşmez.
- "-de/-da" Hâl Ekinin Yazımı:
- İsimlere gelen hâl eki olan "-de/-da" her zaman bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. (Örnek: "Evde kimse yok.")
- Eklendiği kelimenin son sesine göre "te/ta" şekline dönüşebilir. (Örnek: "Sepette elma var.")
- "Ki" Bağlacının Yazımı:
- Bağlaç olan "ki" her zaman ayrı yazılır. (Örnek: "O kadar yorgun ki uyuyakaldı.")
- Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz.
- "-ki" Ekinin Yazımı:
- Sıfat yapan "-ki" ve ilgi zamiri olan "-ki" her zaman bitişik yazılır. (Örnek: "Evdeki kedi", "Benimki daha güzel.")
- Cümleden çıkarıldığında anlam bozulur veya değişir.
⚠️ Dikkat: "Ki"nin bağlaç mı ek mi olduğunu anlamak için kelimeye "-ler" eki getirebilirsin. Eğer anlamlı oluyorsa ektir (bitişik), anlamsız oluyorsa bağlaçtır (ayrı).
📌 Noktalama İşaretleri
Noktalama işaretleri, okumayı ve anlamayı kolaylaştırır, cümlenin doğru tonunu verir.
- Nokta (.)
- Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur.
- Bazı kısaltmaların sonuna konur. (Dr., Cad.)
- Sıra sayılarını belirtmek için kullanılır. (1., 2.)
- Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı ayırmak için kullanılır. (29.10.1923)
- Saat ve dakika arasına konur. (09.30)
- Virgül (,)
- Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak için kullanılır. (Pazardan elma, armut, muz aldık.)
- Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır. (Geldi, oturdu, bekledi.)
- Uzun cümlelerde özneden sonra konur.
- Hitaplardan sonra konur. (Sevgili Arkadaşım,)
- Soru İşareti (?)
- Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur. (Nereye gidiyorsun?)
- Bilinmeyen, kesin olmayan bilgiler için parantez içinde kullanılır. (Yunus Emre (1238?-1320))
- Ünlem İşareti (!)
- Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur. (Eyvah!)
- Seslenme ve hitap sözlerinden sonra konur. (Hey sen!)
- Kesme İşareti (')
- Özel adlara gelen çekim eklerini ayırmak için kullanılır. (Türkiye'nin, Ayşe'ye)
- Kısaltmalara gelen ekleri ayırmak için kullanılır. (TBMM'ye)
- Sayıya gelen ekleri ayırmak için kullanılır. (1923'te)
📝 Unutma: Noktalama işaretleri cümlenin anlamını değiştirebilir. Doğru yerde kullanmak çok önemlidir!
