3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şart kipi eki temel cümlenin yüklemini etkilememektedir?
A) Biraz daha çalışsaydın, sınavı kazanırdın.
B) Sen de bizimle gelsen, çok eğleniriz.
C) O filmi izlemişsen, konusunu anlatır mısın?
D) Yağmur yağarsa, maç iptal olacak.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, şart kipi ekinin (-sa/-se) temel cümlenin yüklemini doğrudan etkilemediği cümleyi bulmamız isteniyor. Şart kipi genellikle bir eylemin gerçekleşmesi için gerekli olan koşulu belirtir. Ancak bazen farklı işlevlerde de kullanılabilir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Biraz daha çalışsaydın, sınavı kazanırdın.
- Burada "çalışsaydın" şart kipiyle çekimlenmiş bir yan cümledir.
- Temel cümlenin yüklemi "kazanırdın" fiilidir.
- "Sınavı kazanma" eylemi, "biraz daha çalışma" şartına bağlıdır. Yani şart kipi, temel cümlenin yüklemini doğrudan etkilemektedir. Eğer şart gerçekleşseydi, sonuç da gerçekleşecekti.
- B) Sen de bizimle gelsen, çok eğleniriz.
- Burada "gelsen" şart kipiyle çekimlenmiş bir yan cümledir.
- Temel cümlenin yüklemi "eğleniriz" fiilidir.
- "Çok eğlenme" eylemi, "senin de bizimle gelme" şartına bağlıdır. Şart kipi, temel cümlenin yüklemini doğrudan etkilemektedir.
- C) O filmi izlemişsen, konusunu anlatır mısın?
- Burada "izlemişsen" şart kipiyle çekimlenmiş bir yan cümledir.
- Temel cümlenin yüklemi "anlatır mısın?" fiilidir.
- Bu cümlede "filmi izlemiş olma" şartı, "konusunu anlatma" eyleminin doğrudan bir koşulu değildir. Daha ziyade, "anlatır mısın?" şeklindeki sorunun sorulabilmesi için bir ön bilgi veya durum belirtmektedir. Yani, "Eğer filmi izlediysen, o zaman sana bu soruyu sorabilirim, konusunu anlatır mısın?" gibi bir anlam taşır. "Anlatma" eylemi, "izlemiş olma" şartına bağlı değildir; "anlatma isteği" veya "anlatma sorusu" bu şarta bağlıdır. Dolayısıyla, şart kipi temel cümlenin yüklemini (anlatma eylemini) doğrudan etkilememektedir, sadece sorunun bağlamını oluşturmaktadır.
- D) Yağmur yağarsa, maç iptal olacak.
- Burada "yağarsa" şart kipiyle çekimlenmiş bir yan cümledir.
- Temel cümlenin yüklemi "iptal olacak" fiilidir.
- "Maçın iptal olması" eylemi, "yağmur yağma" şartına doğrudan bağlıdır. Şart kipi, temel cümlenin yüklemini doğrudan etkilemektedir.
Gördüğümüz gibi, A, B ve D seçeneklerinde şart kipi, temel cümlenin yüklemindeki eylemin gerçekleşmesi için doğrudan bir koşul sunarken, C seçeneğinde şart kipi temel cümlenin yüklemini (bir soru sorma eylemini) doğrudan etkilememekte, sadece sorunun sorulma gerekçesini veya bağlamını belirtmektedir.
Cevap C seçeneğidir.
