🎓 11. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 11. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz Sinir Sistemi, Duyu Organları, Endokrin Sistem ve Destek ve Hareket Sistemi konularını sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Bu konuları iyi anladığınızda sınavda başarılı olmanız çok daha kolay olacaktır.
📌 Sinir Sistemi
Sinir sistemi, vücudumuzdaki tüm olayları kontrol eden, düzenleyen ve çevreyle iletişimimizi sağlayan karmaşık bir yapıdır. Temel görevi, uyarıları alıp değerlendirmek ve uygun tepkileri oluşturmaktır.
- Nöronlar (Sinir Hücreleri): Sinir sisteminin temel yapı ve görev birimleridir. Bilgi iletimini sağlarlar.
- Nöron Çeşitleri:
- Duyu nöronları: Çevreden veya iç organdan uyarıyı merkeze taşır.
- Ara nöronlar: Uyarıyı değerlendirir ve motor nörona iletir.
- Motor nöronlar: Merkezden gelen cevabı kas veya bez gibi tepki organına taşır.
- Sinaps: Bir nöronun akson ucu ile başka bir nöronun dendriti veya hücre gövdesi arasındaki bağlantı noktasıdır. Kimyasal iletim burada gerçekleşir.
- Merkezi Sinir Sistemi (MSS): Beyin ve omurilikten oluşur. Karar verme ve değerlendirme merkezidir.
- Çevresel Sinir Sistemi (ÇSS): MSS dışındaki tüm sinirleri kapsar. MSS ile organlar arasındaki iletişimi sağlar. İkiye ayrılır:
- Somatik Sinir Sistemi: İstemli hareketleri kontrol eder (iskelet kasları).
- Otonom Sinir Sistemi: İstemsiz olayları (iç organların çalışması) kontrol eder. Sempatik ve parasempatik olarak ikiye ayrılır.
- Beyin: Ön beyin (uç beyin, ara beyin), orta beyin ve arka beyin (beyincik, omurilik soğanı, pons) olmak üzere üç ana kısımdan oluşur. Her kısmın belirli görevleri vardır (hafıza, öğrenme, denge, solunum vb.).
- Omurilik: Beyin ile organlar arasındaki bağlantıyı sağlar ve refleks merkezidir.
💡 İpucu: Sinir hücrelerinde uyartı iletim hızı, miyelin kılıfın varlığına, akson çapına ve ranvier boğum sayısına göre değişir. Miyelin kılıf ve akson çapı arttıkça hız artar.
📌 Duyu Organları
Duyu organları, çevreden gelen fiziksel ve kimyasal uyarıları alarak sinir sistemine ileten özel yapılar ve hücrelerdir. Görme, işitme, koklama, tat alma ve dokunma olmak üzere beş temel duyu organımız vardır.
- Göz: Işık uyarılarını algılar. Göz küresi (sert tabaka, damar tabaka, ağ tabaka) ve yardımcı yapılar (göz kapağı, kirpik, gözyaşı bezi) bulunur.
- Retina (Ağ Tabaka): Fotoreseptörler (çubuk ve koni hücreleri) burada bulunur. Görüntü retinanın sarı beneğinde oluşur.
- Koni Hücreleri: Renkli ve ayrıntılı görmeyi sağlar.
- Çubuk Hücreleri: Siyah-beyaz ve az ışıkta görmeyi sağlar.
- Kulak: Ses dalgalarını algılar ve dengeyi sağlar. Dış kulak (kulak kepçesi, kulak yolu), orta kulak (çekiç, örs, üzengi kemikleri) ve iç kulak (salyangoz, yarım daire kanalları, tulumcuk, kesecik) olmak üzere üç kısımdan oluşur.
- Salyangoz (Kohlea): İşitme organıdır, korti organı ses dalgalarını sinir impulsuna çevirir.
- Yarım Daire Kanalları, Tulumcuk ve Kesecik: Vücut dengesinin sağlanmasında görevlidir.
- Burun: Koku uyarılarını algılar. Burun boşluğunun üst kısmında koku reseptörlerinin bulunduğu sarı bölge yer alır.
- Dil: Tat uyarılarını algılar. Dil üzerinde tat tomurcukları (papillalar) bulunur. Acı, tatlı, ekşi, tuzlu ve umami gibi tatları ayırt ederiz.
- Deri: Dokunma, sıcaklık, soğukluk, basınç ve ağrı gibi uyarıları algılar. Epidermis (üst deri) ve dermis (alt deri) olmak üzere iki ana tabakadan oluşur. Reseptörler genellikle dermis tabakasında yer alır.
⚠️ Dikkat: Koku reseptörleri çabuk yorulur ve adaptasyon gösterir, yani aynı kokuya bir süre sonra duyarsızlaşırız.
📌 Endokrin Sistem
Endokrin sistem, hormon adı verilen kimyasal haberciler salgılayarak vücut fonksiyonlarını düzenleyen bezlerden oluşur. Hormonlar kan yoluyla taşınır ve hedef hücrelerde etki gösterir.
- Hormonlar: Endokrin bezler tarafından üretilen ve kan yoluyla taşınarak hedef hücrelerde veya organlarda belirli fizyolojik tepkilere neden olan organik moleküllerdir.
- Hipotalamus: Endokrin sistem ile sinir sistemi arasındaki köprüdür. Salgılatıcı ve engelleyici hormonlar üreterek hipofiz bezini kontrol eder. ADH ve oksitosin hormonlarını üretip hipofize gönderir.
- Hipofiz Bezi: "Master bez" olarak bilinir. Ön ve arka lobu vardır.
- Ön Lob Hormonları: STH (büyüme hormonu), TSH (tiroit uyarıcı), ACTH (böbrek üstü bezi uyarıcı), FSH, LH, LTH (prolaktin), MSH.
- Arka Lob Hormonları: ADH (vazopressin - su dengesi), Oksitosin (doğum kasılmaları, süt salgısı).
- Tiroit Bezi: Tiroksin hormonu (metabolizma hızı) ve kalsitonin hormonu (kandan kemiğe kalsiyum geçişi) salgılar.
- Paratiroit Bezi: Parathormon salgılayarak kemikten kana kalsiyum geçişini sağlar. Tiroit ve paratiroit hormonları kalsiyum dengesini zıt yönde düzenler (antagonist çalışır).
- Böbrek Üstü Bezleri (Adrenal Bezler): Korteks (kabuk) ve medulla (öz) kısımları vardır.
- Korteks Hormonları: Kortizol (kan şekerini artırır), Aldosteron (mineral dengesi), Eşey hormonları (az miktarda).
- Medulla Hormonları: Adrenalin (epinefrin) ve Noradrenalin (norepinefrin) - "savaş ya da kaç" hormonları.
- Pankreas: Hem endokrin hem de ekzokrin bezdir.
- İnsülin: Kan şekerini düşürür.
- Glukagon: Kan şekerini yükseltir.
- Eşey Bezleri (Gonatlar): Testisler (erkek) ve Yumurtalıklar (dişi).
- Testis: Testosteron (erkek ikincil karakterleri).
- Yumurtalık: Östrojen ve Progesteron (dişi ikincil karakterleri, menstrual döngü).
💡 İpucu: Hormonlar genellikle negatif geri bildirim (feedback) mekanizması ile çalışır. Yani bir hormonun seviyesi yükseldiğinde, salgısını başlatan bezin uyarılması azalır ve hormon seviyesi düşürülmeye çalışılır.
📌 Destek ve Hareket Sistemi
Destek ve hareket sistemi, vücudumuza şekil veren, organları koruyan, hareket etmemizi sağlayan ve mineralleri depolayan bir sistemdir. İskelet ve kas sisteminden oluşur.
- İskelet Sistemi: Kemikler ve kıkırdaktan oluşur.
- Kemik Çeşitleri: Uzun kemikler (kol ve bacak), kısa kemikler (el ve ayak bileği), yassı kemikler (kafatas, kaburga), düzensiz şekilli kemikler (omurlar).
- Kemik Dokusu: Sıkı (sert) kemik doku (dış kısımda) ve süngerimsi kemik doku (iç kısımda, kırmızı kemik iliği içerir) olmak üzere ikiye ayrılır.
- Kemik Gelişimi: Kemiklerin boyca uzamasını epifiz plağı (kıkırdak) sağlar. Enine kalınlaşmayı kemik zarı (periost) sağlar.
- Eklemler: Kemikleri birbirine bağlar. Oynar (kol, bacak), yarı oynar (omurlar) ve oynamaz (kafatas) eklemler bulunur.
- Kas Sistemi: Hareket etmemizi sağlar ve vücut ısısını düzenler.
- Kas Çeşitleri:
- Çizgili (İskelet) Kaslar: İstemli çalışır, hızlı kasılır ve çabuk yorulur. Kol ve bacak kasları gibi.
- Düz Kaslar: İstemsiz çalışır, yavaş kasılır ve geç yorulur. İç organların duvarlarında bulunur (mide, bağırsak).
- Kalp Kası: Yapısal olarak çizgili kasa, çalışma olarak düz kasa benzer. İstemsiz ve ritmik çalışır, yorulmaz.
- Kas Kasılması: Kasılma sırasında miyozin ve aktin iplikleri birbiri üzerinde kayar (kayan iplikler hipotezi). Kasın boyu kısalır, eni artar, hacmi değişmez.
- Enerji Kaynakları: Kaslar öncelikle ATP kullanır. ATP bittiğinde kreatin fosfat, ardından glikoz (oksijenli veya oksijensiz solunum) ve yağ asitleri kullanılır.
⚠️ Dikkat: Kemiklerdeki kalsiyum ve fosfat dengesi, parathormon ve kalsitonin hormonları tarafından düzenlenir. Bu iki hormon antagonist (zıt) çalışır.
📝 Unutmayın, düzenli tekrar ve soru çözümü konuları pekiştirmenize yardımcı olacaktır. Başarılar dilerim!
