11. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo meb Test 1

🎓 11. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo meb Test 1 - Ders Notu

Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 11. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konular olan Endokrin Sistem ve Duyu Organları hakkında bilmeniz gereken kritik bilgileri sade bir dille özetlemektedir.

📌 Endokrin Sistem (Hormonal Sistem)

Endokrin sistem, vücudumuzdaki çeşitli bezler tarafından salgılanan hormonlar aracılığıyla organlar arası iletişimi sağlayan ve vücut fonksiyonlarını düzenleyen sistemdir. Hormonlar, genellikle kan yoluyla hedef hücrelere ulaşır ve özel reseptörlere bağlanarak etki gösterir.

• Hormonlar: Özel hücreler tarafından üretilen, kanla taşınan ve hedef hücrelerde belirli tepkileri başlatan kimyasal habercilerdir.
• Hedef Hücre: Hormonun etki edeceği, o hormona özgü reseptörlere sahip hücrelerdir.
• Geri Bildirim Mekanizması: Hormon seviyelerinin düzenlenmesinde rol oynayan bir sistemdir. Genellikle negatif geri bildirimle hormon seviyeleri dengede tutulur (örn: tiroit hormonları).

📌 Başlıca Endokrin Bezler ve Hormonları

Hipotalamus ve Hipofiz Bezi

Hipotalamus, beynin bir bölümü olup hipofizi kontrol eder. Hipofiz bezi ise vücudumuzdaki diğer birçok endokrin bezi kontrol eden "ana bez" olarak bilinir.

• Hipotalamus:
  • Salgılatıcı ve engelleyici hormonlar üreterek hipofiz ön lobunu kontrol eder.
  • ADH (Vazopressin) ve Oksitosin hormonlarını üretir, bu hormonlar hipofiz arka lobunda depolanır ve salgılanır.
• Hipofiz Ön Lobu Hormonları:
  • STH (Büyüme Hormonu): Büyüme ve gelişmeyi düzenler. Eksikliğinde cücelik, fazlalığında devlik veya akromegali (yetişkinlerde) görülür.
  • TSH (Tiroit Uyarıcı Hormon): Tiroit bezini uyararak tiroksin salgılanmasını sağlar.
  • ACTH (Adrenokortikotropik Hormon): Böbrek üstü bezinin kabuk (korteks) kısmını uyarır.
  • FSH (Folikül Uyarıcı Hormon): Dişilerde folikül gelişimini, erkeklerde sperm üretimini uyarır.
  • LH (Lüteinleştirici Hormon): Dişilerde yumurtlamayı ve korpus luteum oluşumunu, erkeklerde testosteron salgılanmasını sağlar.
  • PRL (Prolaktin/LTH): Süt bezlerinin gelişimini ve süt üretimini uyarır.
• Hipofiz Arka Lobu Hormonları: (Hipotalamus üretir, hipofiz depolar ve salgılar)
  • ADH (Antidiüretik Hormon/Vazopressin): Böbreklerden suyun geri emilimini artırır, idrar miktarını azaltır. Eksikliğinde şekersiz diyabet görülür.
  • Oksitosin: Doğum sancılarını başlatır ve süt bezlerinden süt salgılanmasını sağlar.

Tiroit Bezi

Boyunda, gırtlağın önünde yer alan bir bezdir.

• Tiroksin: Metabolizma hızını düzenler. İyot minerali yapısında bulunur. Eksikliğinde çocuklarda kretenizm, yetişkinlerde miksödem görülür. Fazlalığında ise hipertiroidi (Graves hastalığı) oluşur.
• Kalsitonin: Kandaki kalsiyum seviyesi yükseldiğinde salgılanır, kemiklere kalsiyum geçişini artırır ve böbreklerden kalsiyum atılımını sağlar.

Paratiroit Bezi

Tiroit bezinin arka yüzeyinde yer alan dört küçük bezdir.

• Parathormon: Kandaki kalsiyum seviyesi düştüğünde salgılanır. Kemiklerden kana kalsiyum geçişini artırır, böbreklerden kalsiyum emilimini artırır ve D vitamini aktivasyonunu sağlar. Kalsitonin ile zıt (antagonistik) çalışır.

Böbrek Üstü Bezleri (Adrenal Bezler)

Böbreklerin üzerinde yer alan iki ayrı bezdir, kabuk (korteks) ve öz (medulla) olmak üzere iki kısımdan oluşur.

• Korteks (Kabuk) Hormonları:
  • Kortizol: Kan şekerini artırır, bağışıklık sistemini baskılar, stres hormonudur.
  • Aldosteron: Böbreklerden sodyum ve suyun geri emilimini, potasyumun atılımını sağlar. Kan basıncını düzenler.
  • Eşey Hormonları: Az miktarda östrojen, progesteron ve testosteron salgılar.
• Medulla (Öz) Hormonları:
  • Adrenalin (Epinefrin): "Savaş ya da kaç" hormonu. Kalp atışını hızlandırır, kan basıncını yükseltir, kan şekerini artırır.
  • Nöradrenalin (Nörepinefrin): Adrenaline benzer etkileri vardır, kan damarlarını daraltarak kan basıncını yükseltir.

Pankreas

Hem endokrin (hormon salgılar) hem de ekzokrin (sindirim enzimleri salgılar) özellik gösteren bir bezdir.

• İnsülin: Kandaki glikoz seviyesi yükseldiğinde salgılanır. Glikozun hücrelere girişini ve karaciğerde glikojen olarak depolanmasını sağlar, kan şekerini düşürür. Eksikliğinde diyabet (şeker hastalığı) görülür.
• Glukagon: Kandaki glikoz seviyesi düştüğünde salgılanır. Karaciğerdeki glikojenin glikoza dönüşmesini ve kana verilmesini sağlar, kan şekerini yükseltir. İnsülin ile zıt çalışır.

Eşey Bezleri (Gonadlar)

Üreme organlarıdır ve eşey hormonları salgılar.

• Testisler (Erkeklerde): Testosteron salgılar. Erkek ikincil eşey karakterlerinin gelişimini ve sperm üretimini sağlar.
• Yumurtalıklar (Dişilerde): Östrojen ve Progesteron salgılar. Dişi ikincil eşey karakterlerinin gelişimini, menstrüel döngüyü ve gebeliğin devamını sağlar.

Timüs Bezi

Göğüs kafesinde yer alır, özellikle çocukluk döneminde aktiftir.

• Timosin: Bağışıklık sisteminde görevli T lenfositlerinin olgunlaşmasını sağlar.

Epifiz Bezi

Beynin ortasında yer alan küçük bir bezdir.

• Melatonin: Biyolojik saati (uyku-uyanıklık döngüsü) düzenler. Karanlıkta salgısı artar.

💡 İpucu: Hormonların eksik veya fazla salgılanmasının yol açtığı hastalıkları ve semptomlarını mutlaka gözden geçirin. Hangi hormonun nerede üretildiğini ve temel görevinin ne olduğunu iyi bilin.

📌 Duyu Organları

Duyu organları, çevreden gelen uyarıları algılamamızı sağlayan özel yapılı organlardır. Bu uyarılar sinir sistemine iletilerek anlamlandırılır.

• Reseptörler: Uyarıları algılayan özelleşmiş hücre veya sinir uçlarıdır.
• Uyarı: Ortamdaki değişimlerdir (ışık, ses, basınç, koku vb.).
• Duyu: Uyarıların algılanması ve beyne iletilmesiyle oluşan farkındalıktır.

📌 Göz (Görme Duyusu)

Göz, ışık uyarılarını algılayarak görmeyi sağlayan organdır.

• Gözün Yapısı:
  • Sert Tabaka (Sklera): Gözün en dış tabakasıdır, beyaz ve koruyucudur. Ön kısımda saydamlaşarak korneayı oluşturur.
  • Damar Tabaka (Koroid): Ortadaki tabakadır, kan damarları açısından zengindir ve gözü besler. Ön kısımda irisi (göze rengini veren kısım) ve kirpiksi cisimi (merceği tutar) oluşturur. İrisin ortasındaki boşluğa göz bebeği denir, ışık miktarını ayarlar.
  • Ağ Tabaka (Retina): En iç tabakadır, ışığa duyarlı fotoreseptörler (çubuk ve koni hücreleri) bulunur.
    • Sarı Benek (Makula): Koni hücrelerinin yoğun olduğu, en net görüşün sağlandığı yerdir.
    • Kör Nokta: Optik sinirin çıktığı yerdir, reseptör bulunmaz, bu yüzden görüntü oluşmaz.
  • Göz Merceği: Saydam, esnek bir yapıdır, görüntüyü retinaya odaklar.
  • Camsı Cisim: Mercek ile retina arasındaki boşluğu dolduran jel kıvamında maddedir, gözün şeklini korur.
• Görme Olayı: Işık $\rightarrow$ Kornea $\rightarrow$ Göz Bebeği $\rightarrow$ Mercek $\rightarrow$ Camsı Cisim $\rightarrow$ Retina (reseptörler uyarılır) $\rightarrow$ Optik Sinirler $\rightarrow$ Beyin (görme merkezi).
• Görme Kusurları:
  • Miyopi (Uzağı Net Görememe): Göz merceği normalden şişkin veya göz yuvarlağı önden arkaya doğru uzundur. Görüntü retinanın önüne düşer. Kalın kenarlı mercekle düzeltilir.
  • Hipermetropi (Yakını Net Görememe): Göz merceği normalden incedir veya göz yuvarlağı önden arkaya doğru kısadır. Görüntü retinanın arkasına düşer. İnce kenarlı mercekle düzeltilir.
  • Astigmatizm: Kornea veya merceğin yüzeyindeki pürüzler nedeniyle ışık ışınları farklı noktalara odaklanır. Bulanık görüntü oluşur. Silindirik mercekle düzeltilir.
  • Presbiyopi (Yaşlılık Yakın Görememezliği): Merceğin esnekliğini kaybetmesiyle oluşur, ince kenarlı mercekle düzeltilir.
  • Katarakt: Merceğin saydamlığını kaybetmesidir. Ameliyatla düzeltilir.
  • Renk Körlüğü (Daltonizm): Koni hücrelerindeki genetik bozukluk nedeniyle belirli renkleri ayırt edememe durumudur. Kalıtsaldır, tedavisi yoktur.

⚠️ Dikkat: Gözün tabakalarını ve her tabakadaki önemli yapıları, ayrıca görme kusurlarının nedenlerini ve nasıl düzeltildiğini karıştırmayın.

📌 Kulak (İşitme ve Denge Duyusu)

Kulak, ses dalgalarını algılayarak işitmeyi ve vücudun dengesini sağlayan organdır.

• Kulağın Yapısı:
  • Dış Kulak:
    • Kulak Kepçesi: Sesleri toplar.
    • Kulak Yolu: Sesleri kulak zarına iletir, kulak kiri (serumen) üretir.
  • Orta Kulak:
    • Kulak Zarı: Ses dalgalarıyla titreşir.
    • Çekiç, Örs, Üzengi Kemikleri: Ses titreşimlerini yükselterek iç kulağa iletir.
    • Östaki Borusu: Yutakla bağlantılıdır, kulak zarının iki tarafındaki basıncı dengeler.
  • İç Kulak:
    • Oval Pencere ve Yuvarlak Pencere: Orta kulaktan gelen ses titreşimlerini iç kulağa aktarır.
    • Salyangoz (Kohlea): İşitme ile ilgili yapıdır. İçinde Korti organı (işitme reseptörleri) bulunur.
    • Yarım Daire Kanalları: Vücudun dönme hareketleriyle ilgili dengeyi sağlar.
    • Tulumcuk ve Kesecik: Vücudun yerçekimine karşı konumunu ve doğrusal hareketlerle ilgili dengeyi sağlar. İçlerinde otolit taşları (kalsiyum karbonat kristalleri) bulunur.
• İşitme Olayı: Ses dalgaları $\rightarrow$ Kulak Kepçesi $\rightarrow$ Kulak Yolu $\rightarrow$ Kulak Zarı (titreşir) $\rightarrow$ Çekiç $\rightarrow$ Örs $\rightarrow$ Üzengi $\rightarrow$ Oval Pencere $\rightarrow$ Salyangozdaki sıvılar (titreşir) $\rightarrow$ Korti Organı (reseptörler uyarılır) $\rightarrow$ İşitme Sinirleri $\rightarrow$ Beyin (işitme merkezi).
• Denge Olayı: Başın ve vücudun hareketleri $\rightarrow$ Yarım Daire Kanalları, Tulumcuk ve Kesecik içindeki sıvılar ve otolitler hareket eder $\rightarrow$ Reseptörler uyarılır $\rightarrow$ Denge Sinirleri $\rightarrow$ Beyincik ve Beyin (denge merkezi).

💡 İpucu: Kulak yapısını dıştan içe doğru ve her bölümün hangi görevi üstlendiğini iyi öğrenin. İşitme ve denge mekanizmalarını ayrı ayrı düşünün.

📌 Burun (Koku Duyusu)

Burun, havadaki kimyasal maddeleri algılayarak koku almayı sağlar.

• Yapısı: Burun boşluğunun üst kısmında sarı bölge bulunur. Sarı bölgede koku alma reseptörleri (kemoreseptörler) yer alır. Bu reseptörler, koku soğancığına (olfaktor soğan) bağlıdır.
• Koku Alma Olayı: Koku molekülleri $\rightarrow$ Mukusta çözünür $\rightarrow$ Sarı bölgedeki reseptörleri uyarır $\rightarrow$ Koku soğancığı $\rightarrow$ Koku sinirleri $\rightarrow$ Beyin (koku merkezi).
• Özellikler: Koku reseptörleri çabuk yorulur (adaptasyon). Koku duyusu talamusa uğramadan doğrudan beyin kabuğuna gider.

📌 Dil (Tat Duyusu)

Dil, besinlerdeki kimyasal maddeleri algılayarak tat almayı sağlar.

• Yapısı: Dilin yüzeyinde papilla adı verilen çıkıntılar bulunur. Bu papillaların içinde tat tomurcukları yer alır. Tat tomurcuklarında tat alma reseptörleri (kemoreseptörler) bulunur.
• Tat Alma Olayı: Tat molekülleri $\rightarrow$ Tükürükte çözünür $\rightarrow$ Tat tomurcuklarındaki reseptörleri uyarır $\rightarrow$ Tat alma sinirleri $\rightarrow$ Beyin (tat merkezi).
• Temel Tatlar: Tatlı, tuzlu, ekşi, acı ve umami (etli, lezzetli) olmak üzere beş temel tat vardır. Dilin farklı bölgeleri farklı tatlara daha duyarlı olsa da, her bölge tüm tatları algılayabilir.

📌 Deri (Dokunma Duyusu)

Deri, vücudun en büyük duyu organıdır; dokunma, basınç, sıcaklık, soğukluk ve ağrı gibi uyarıları algılar.

• Deri Tabakaları:
  • Epidermis (Üst Deri): En dış tabakadır. Koruyucu keratin tabakası ve pigment hücreleri (melanin) içerir. Kan damarı ve sinir içermez.
  • Dermis (Alt Deri): Kan damarları, sinirler, kıl kökleri, ter bezleri, yağ bezleri ve çeşitli duyu reseptörleri (dokunma, basınç, sıcaklık, soğukluk, ağrı) bulunur.
• Deri Reseptörleri:
  • Serbest Sinir Uçları: Ağrı duyusunu algılar.
  • Meissner Cisimcikleri: Dokunma ve hafif basıncı algılar. Özellikle parmak uçları ve dudaklarda yoğundur.
  • Pacini Cisimcikleri: Derin basınç ve titreşimi algılar.
  • Ruffini Cisimcikleri: Sıcaklığı algılar.
  • Krause Cisimcikleri: Soğukluğu algılar.

⚠️ Dikkat: Derinin tabakalarını ve her tabakadaki önemli yapıları, ayrıca hangi reseptörün hangi duyuyu algıladığını iyi bilmelisiniz.

📝 Unutmayın, bu notlar sadece bir özettir. Konuları daha iyi pekiştirmek için ders kitabınızdan ve soru bankalarından faydalanmayı ihmal etmeyin. Başarılar dilerim!