🎓 10. sınıf edebiyat 1. dönem 1. yazılı 4. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 10. sınıf edebiyat 1. dönem 1. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek temel konuları sade ve anlaşılır bir dille özetlemek için hazırlandı. Sınavda başarılı olmanız için edebiyatın güzel sanatlarla ilişkisi, Türk edebiyatının dönemleri ve dil bilgisi konularından fiilimsilere iyi çalışmanız gerekiyor.
📌 Edebiyat ve Güzel Sanatlar
Edebiyat, duygu, düşünce ve hayallerin dil aracılığıyla estetik bir biçimde ifade edilmesi sanatıdır. Güzel sanatlar ise insanlarda estetik zevk uyandıran, onları etkileyen sanat dallarıdır.
- Edebiyatın Güzel Sanatlar İçindeki Yeri: Edebiyat, "işitsel (fonetik) sanatlar" grubunda yer alır. Kulağa hitap eden, ses ve sözle şekillenen bir sanattır.
- Edebiyatın Diğer Sanatlarla İlişkisi: Edebiyat, resim, müzik, tiyatro, sinema gibi diğer sanat dallarıyla sürekli etkileşim halindedir. Bir şiir bir resme ilham verebilirken, bir roman sinemaya uyarlanabilir.
- Edebiyatın Bilimlerle İlişkisi: Edebiyat, tarih, sosyoloji, psikoloji, felsefe gibi bilim dallarından beslenir ve onlara veri sağlar. Örneğin, bir roman dönemin tarihi, toplumsal yapısı veya insan psikolojisi hakkında bilgiler içerebilir.
💡 İpucu: Güzel sanatlar; işitsel (fonetik), görsel (plastik) ve ritmik (dramatik) sanatlar olarak üçe ayrılır. Edebiyatı bu gruplardan işitsel olanın içinde düşünün.
📌 Türk Edebiyatının Dönemlere Ayrılması
Türk edebiyatının geniş bir zaman dilimine yayılması ve farklı coğrafyalarda farklı kültürlerle etkileşime girmesi nedeniyle, edebiyatımızı incelemeyi kolaylaştırmak amacıyla dönemlere ayrılmıştır. Bu ayrımda etkili olan başlıca faktörler şunlardır:
- Din Değişikliği: Türklerin İslamiyet'i kabul etmesi, edebiyatın dilini, konusunu ve nazım biçimlerini derinden etkilemiştir.
- Kültürel Değişim: Göçebe yaşamdan yerleşik hayata geçiş, farklı medeniyetlerle temas gibi kültürel değişimler edebiyatı şekillendirmiştir.
- Coğrafya Değişikliği: Orta Asya'dan Anadolu'ya göç, edebiyatın gelişim yönünü değiştirmiştir.
- Dil Anlayışı: Arapça ve Farsça kelimelerin edebiyatımıza girişi, Batı dillerinin etkisi gibi dilsel değişimler dönemleri belirler.
⚠️ Dikkat: Türk edebiyatı genel olarak üç ana döneme ayrılır: İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı, İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı ve Batı Etkisindeki Türk Edebiyatı.
📌 İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı
Türklerin İslamiyet'i kabul etmesinden önceki dönemde oluşan edebiyattır. Bu dönem, "Sözlü Edebiyat Dönemi" ve "Yazılı Edebiyat Dönemi" olarak ikiye ayrılır.
- Sözlü Edebiyat Dönemi:
- Genellikle "sığır" (av törenleri), "şölen" (ziyafetler) ve "yuğ" (cenaze törenleri) gibi törenlerde ortaya çıkmıştır.
- Şaman, kam, baksı, ozan adı verilen kişilerce icra edilmiştir.
- Ortak özellikler: Genellikle hece ölçüsü, yarım kafiye, dörtlük nazım birimi, sade dil.
- Önemli ürünler:
- Koşuk: Aşk, doğa, kahramanlık konulu şiirler.
- Sagu: Ölen bir kişinin ardından söylenen ağıtlar.
- Sav: Atasözleri.
- Destan: Milletlerin hayatında önemli izler bırakan olayları (savaş, göç, afet vb.) anlatan uzun manzum hikayeler.
- Yazılı Edebiyat Dönemi:
- Türklerin bilinen ilk yazılı eserleri bu dönemde verilmiştir.
- Orhun Yazıtları (Göktürk Kitabeleri): Türk adının geçtiği ilk metinlerdir. Siyasetname özelliği taşır, devleti yönetenlerin halka hesap vermesi niteliğindedir. Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir.
- Uygur Metinleri: Manihaizm ve Budizm dinlerinin etkisiyle yazılmış, daha çok dini içerikli metinlerdir (Altun Yaruk, Sekiz Yükmek, Irk Bitig).
💡 İpucu: Destanlar, İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı'nın en önemli sözlü ürünleridir. Doğuş, yayılma ve derleme aşamalarından geçerler.
📌 İslamiyet Etkisindeki İlk Eserler (Geçiş Dönemi)
Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle birlikte, hem İslamiyet Öncesi hem de İslamiyet Sonrası dönemin özelliklerini taşıyan, "Geçiş Dönemi Eserleri" ortaya çıkmıştır. Bu eserler, Türk kültürünün ve edebiyatının yeni bir yöne evrildiğinin göstergesidir.
- Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi): Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır. İlk Siyasetname ve ilk mesnevidir. Hakaniye Türkçesiyle yazılmıştır. Alegorik (sembolik) bir eser olup, ideal devlet yönetimi ve insan özellikleri anlatılır.
- Divanü Lugati't-Türk (Türk Lehçeleri Sözlüğü): Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır. Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin zenginliğini göstermek amacıyla kaleme alınmıştır. İlk Türkçe sözlük ve dil bilgisi kitabıdır. İçinde çok sayıda sav, sagu ve koşuk örneği bulunur.
- Atabetü'l-Hakayık (Hakikatlerin Eşiği): Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmıştır. Ahlaki ve didaktik (öğretici) bir eserdir. Ayet ve hadislerle desteklenmiş, cömertlik, bilgi, iyilik gibi konular işlenmiştir.
- Divan-ı Hikmet (Hikmetler Divanı): Hoca Ahmet Yesevi tarafından yazılmıştır. Tasavvuf edebiyatının ilk örneklerindendir. Dini ve tasavvufi düşünceleri halka öğretmek amacıyla sade bir dille yazılmış "hikmet" adı verilen şiirlerden oluşur.
⚠️ Dikkat: Bu dört eser, Türk edebiyatının İslamiyet'le tanışmasındaki ilk ve en önemli basamaklardır. Her birinin yazarı, konusu ve önemi farklıdır, bunları iyi öğrenin.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek türetilen, fiilin özelliklerini tam olarak göstermeyen ancak cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Çekimli fiiller gibi şahıs ve zaman eki almazlar.
- 1. İsim-Fiiller (Mastar): Fiillerin isim gibi kullanılmasını sağlayan eklerdir.
- Ekler: -ma / -me, -ış / -iş / -uş / -üş, -mak / -mek
- Örnekler: "Kitap okumak en sevdiğim hobidir." (okumak) "Onunla tanışmamız çok ilginç oldu." (tanışmamız) "Bu gülüşü unutamam." (gülüşü)
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla kalıcı isim haline gelmiştir ve fiilimsi özelliğini yitirir. (Örnek: dolma, sarma, dondurma, çakmak, ekmek, kazma)
- 2. Sıfat-Fiiller (Ortaç): Fiillerin sıfat görevinde kullanılmasını sağlayan eklerdir. Cümlede genellikle bir ismi nitelerler veya adlaşmış sıfat olarak kullanılırlar.
- Ekler: -an / -en, -ası / -esi, -mez / -maz, -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür, -dik / -dık / -duk / -dük / -tık / -tik / -tuk / -tük, -ecek / -acak, -miş / -mış / -muş / -müş (Anası mezar dikecekmiş)
- Örnekler: "Koşan çocuk düştü." (koşan) "Gelecek günler güzel olacak." (gelecek) "Tanıdık yüzler vardı." (tanıdık)
💡 İpucu: Sıfat-fiillerden sonra isim gelmezse, sıfat-fiil adlaşır ve "adlaşmış sıfat-fiil" olur. "Okuyanlar sınavı geçti." (okuyan öğrenciler)
- 3. Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil / Ulaç): Fiillerin zarf görevinde kullanılmasını sağlayan eklerdir. Cümlede genellikle fiili veya fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden belirtirler.
- Ekler: -ken, -alı / -eli, -madan / -meden, -ince / -ınca, -ip / -ıp / -up / -üp, -arak / -erek, -dıkça / -dikçe, -r...-mez, -a...-a, -casına / -cesine, -maksızın / -meksizin, -dığında / -diğinde
- Örnekler: "Gülerek yanıma geldi." (gülerek) "Eve gelir gelmez uyudu." (gelir gelmez) "Ders çalışırken müzik dinler." (çalışırken)
⚠️ Dikkat: Zarf-fiiller, genellikle eylemin nasıl veya ne zaman yapıldığını bildirir. Cümlede zarf tümleci görevindedirler.
💡 İpucu: Fiilimsiler asla bir çekimli fiil değildir. Çekimli fiiller şahıs ve zaman ekleri alır. Fiilimsiler ise fiil kökünden türese de isim, sıfat veya zarf gibi davranır.
