🎓 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 8. sınıf inkılap tarihi dersinin 1. dönem 2. yazılısında karşılaşabileceğin ana konuları özetlemektedir. Özellikle I. Dünya Savaşı'ndan Milli Mücadele'nin ilk adımlarına kadar olan süreci kapsar.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
I. Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında süren ve dünyayı derinden etkileyen büyük bir savaştır. Osmanlı Devleti de bu savaşın önemli bir parçası olmuştur.
- Savaşın Nedenleri: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, silahlanma, devletler arası bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: İttihat ve Terakki yöneticilerinin Alman hayranlığı, kaybedilen toprakları geri alma isteği ve kapitülasyonlardan kurtulma amacı etkili oldu. Almanya'nın desteğiyle iki geminin (Goeben ve Breslau) Karadeniz'de Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı savaşa girdi.
- Osmanlı Cepheleri: Çanakkale Cephesi (kazanılan tek savunma cephesi), Kafkas Cephesi (ilk saldırı cephesi, Sarıkamış faciası), Kanal Cephesi (saldırı), Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen Cepheleri (savunma), Galiçya, Makedonya, Romanya Cepheleri (müttefiklere yardım).
- Savaşın Sonuçları: İttifak Devletleri yenildi, Osmanlı Devleti ağır bir yenilgi aldı. Milyonlarca insan hayatını kaybetti, imparatorluklar dağıldı.
💡 İpucu: Çanakkale Cephesi'nin kazanılması, Mustafa Kemal'in tanınmasını sağladı ve Milli Mücadele'nin lideri olmasına zemin hazırladı.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan çekildiği ve ağır şartlar içeren bir antlaşmadır. Bu antlaşma ile Osmanlı fiilen sona ermiştir.
- Önemli Maddeler:
- 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik yeri işgal edebilecek. (Bu madde, Anadolu'nun işgaline hukuki zemin hazırladı.)
- 24. Madde: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Bitlis, Sivas, Diyarbakır) bir karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecek. (Bu madde, Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacını taşıyordu.)
- Ordu terhis edilecek, silahlar ve cephaneler İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin denetimine bırakılacak.
- Haberleşme ve ulaşım araçları İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecek.
- Sonuçları: Osmanlı Devleti savunmasız kaldı, Anadolu yer yer işgallere uğradı. Halk, işgallere karşı direniş cemiyetleri kurmaya başladı.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkesi, sadece bir ateşkes değil, Osmanlı'yı tamamen teslim alan ve işgallere açık hale getiren bir belgedir.
📌 İşgaller Karşısında Tepkiler ve Cemiyetler
Mondros Ateşkesi sonrası başlayan işgallere karşı Türk halkı farklı şekillerde tepki gösterdi. Bu tepkiler direniş örgütlenmelerine yol açtı.
- İşgaller: İzmir'in Yunanlılar tarafından işgali (15 Mayıs 1919), İngilizlerin Musul, Antep, Urfa, Maraş'ı işgali, Fransızların Adana ve çevresini işgali, İtalyanların Antalya ve Konya'yı işgali.
- Azınlıkların Faaliyetleri: Rumlar (Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti), Ermeniler (Hınçak, Taşnak Cemiyetleri) kendi devletlerini kurmak amacıyla isyanlar ve katliamlar yaptılar.
- Zararlı Cemiyetler:
- Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler: Mavri Mira, Pontus Rum, Hınçak, Taşnak. (Amaçları kendi devletlerini kurmak.)
- Türklerin Kurduğu Zararlı Cemiyetler: İngiliz Muhipleri Cemiyeti (İngiliz mandasını savunur), Wilson Prensipleri Cemiyeti (Amerikan mandasını savunur), Teali İslam Cemiyeti (Halifelik ve saltanatın devamını ister), Kürt Teali Cemiyeti (bağımsız Kürt devleti ister). (Ortak özellikleri Milli Mücadele'ye karşı olmaları.)
- Yararlı Cemiyetler (Milli Cemiyetler):
- Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Milli Kongre Cemiyeti.
- Ortak Özellikleri: Bölgesel niteliktedirler (Sivas Kongresi'nde birleşene kadar), bağımsızlık ve vatanın bütünlüğünü savunurlar, basın-yayın yoluyla haklılıklarını duyurmaya çalışırlar, işgallere karşı Kuva-yi Milliye'yi desteklerler.
- Kuvâ-yi Milliye: İşgallere karşı halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş birlikleridir. Bölgeseldirler, düşmanı yavaşlatmışlar ancak tamamen durduramamışlardır. Düzenli ordunun kurulmasına zemin hazırlamışlardır.
📝 Önemli Bilgi: Yararlı cemiyetler, Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleşerek ulusal bir nitelik kazanmıştır.
📌 Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Genelgeler/Kongreler Dönemi
Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele'yi başlatmak üzere Anadolu'ya geçti ve önemli adımlar attı.
- Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): İstanbul Hükümeti tarafından Anadolu'daki karışıklıkları önlemek ve silahları toplamak amacıyla 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderildi. Ancak amacı Milli Mücadele'yi başlatmaktı.
- Samsun Raporu: İşgallerin haksız olduğunu, halkın direnişinin haklı olduğunu bildirdi.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesini istedi. İlk kez ulusal bilinç uyandırılmaya çalışıldı.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Milli Mücadele'nin gerekçesi)
- "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Milli Mücadele'nin amacı ve yöntemi, ilk kez ulusal egemenlik vurgusu)
- Her ilden seçilecek delegelerin Sivas'ta toplanması kararı alındı. (Milli Mücadele'yi kişisellikten çıkarıp ulusal tabana yayma amacı)
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- Toplanış amacı bölgesel (Doğu Anadolu'yu Ermeni ve Rum tehdidinden korumak), alınan kararlar ulusaldır.
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (İlk kez milli sınırlardan bahsedildi.)
- "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu)
- Manda ve himaye kabul edilemez. (İlk kez reddedildi, tam bağımsızlık ilkesi)
- Temsil Heyeti kuruldu, başkanı Mustafa Kemal oldu. (Yürütme yetkisi kullanıldı.)
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Toplanış ve aldığı kararlar açısından tamamen ulusaldır.
- Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. (Milli Mücadele tek elden yürütülecek.)
- Manda ve himaye kesin olarak reddedildi. (Tam bağımsızlık ilkesi pekiştirildi.)
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı. (Milli Mücadele'nin sesi oldu.)
- Temsil Heyeti'nin yetkileri genişletildi, tüm yurdu temsil eder hale geldi.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu. Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alındı.
💡 İpucu: Genelgeler ve kongreler, Milli Mücadele'nin yol haritasını çizmiş, halkın örgütlenmesini sağlamış ve bağımsızlık ruhunu canlandırmıştır.
📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî
Amasya Görüşmeleri sonrası toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi, Milli Mücadele için kritik bir karar aldı.
- Mebusan Meclisi'nin Açılması: Yapılan seçimlerle milletvekilleri belirlendi ve Meclis İstanbul'da açıldı. Mustafa Kemal, Erzurum'dan milletvekili seçilmesine rağmen güvenlik nedeniyle İstanbul'a gitmedi.
- Misak-ı Millî (Milli Yemin): Mebusan Meclisi, 28 Ocak 1920'de gizli bir oturumda "Misak-ı Millî" kararlarını kabul etti. Bu kararlar, Türk vatanının bağımsızlık ve bütünlük ilkelerini ortaya koydu.
- Misak-ı Millî'nin Önemli Maddeleri:
- Mondros Ateşkesi imzalandığı sırada işgal edilmemiş Türk toprakları bir bütündür, bölünemez. (Vatanın bütünlüğü)
- Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selase) için gerekirse halk oylaması yapılabilir.
- Batı Trakya'nın durumu için halk oylaması yapılmalıdır.
- Arapların yaşadığı bölgelerin geleceği, halkın serbestçe vereceği karara göre belirlenmelidir.
- Boğazların güvenliği sağlanırsa uluslararası ticarete açık olabilir.
- Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar hak tanınacaktır. (Eşitlik ilkesi)
- Siyasi, adli ve mali gelişmemizi engelleyen her türlü sınırlama (kapitülasyonlar) kaldırılmalıdır. (Tam bağımsızlık)
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920): Misak-ı Millî kararlarının ilan edilmesi, İtilaf Devletleri'nin tepkisini çekti. İtilaf Devletleri, İstanbul'u resmen işgal etti, Mebusan Meclisi'ni dağıttı ve bazı milletvekillerini tutuklayarak Malta'ya sürgün etti.
- Sonuç: İstanbul'un işgali, Ankara'da yeni bir meclis açılmasının (TBMM) önünü açtı ve Milli Mücadele'nin merkezi Ankara oldu.
⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî, Milli Mücadele'nin siyasi programı ve bağımsız Türkiye Cumhuriyeti'nin sınırlarının temelini oluşturmuştur.
