🎓 12. sınıf biyoloji 2. dönem 1. yazılı 5. senaryo Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 12. sınıf biyoloji 2. dönem 1. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek temel konuları özetlemektedir. Sınavınızda Sinir Sistemi, Endokrin Sistem, Duyu Organları ve Destek ve Hareket Sistemi konularından sorular gelmesi beklenmektedir.
📌 Sinir Sistemi
Sinir sistemi, vücudumuzdaki tüm olayları kontrol eden ve düzenleyen, çevremizle uyumumuzu sağlayan karmaşık bir ağdır. Temel görevi, uyarıları almak, değerlendirmek ve uygun tepkileri oluşturmaktır.
- Nöron (Sinir Hücresi): Sinir sisteminin temel birimidir. Uyarıları iletmekle görevlidir.
- Dendrit: Uyarıları alan kısa uzantılar.
- Hücre Gövdesi: Çekirdek ve organellerin bulunduğu kısım.
- Akson: Uyarıyı hücre gövdesinden uzaklaştıran uzun uzantı.
- Sinaps: Bir nöronun akson ucu ile başka bir nöronun dendriti veya hücre gövdesi arasındaki bağlantı bölgesidir. Uyarılar burada kimyasal yolla (nörotransmitterler) iletilir.
- Merkezi Sinir Sistemi (MSS): Beyin ve omurilikten oluşur. Karar alma ve değerlendirme merkezidir.
- Çevresel Sinir Sistemi (ÇSS): MSS dışındaki tüm sinirleri kapsar. Uyarıları MSS'ye taşır ve MSS'den gelen emirleri ilgili organlara iletir.
💡 İpucu: Nöronlarda impuls iletim hızı; akson çapı, miyelin kılıf varlığı ve Ranvier boğum sayısı gibi faktörlere bağlıdır. Miyelin kılıf, iletim hızını artırır!
📌 Endokrin Sistem (Hormonlar)
Endokrin sistem, hormon adı verilen kimyasal maddeler üreterek vücudun büyüme, gelişme, metabolizma ve üreme gibi birçok fonksiyonunu düzenleyen bezler topluluğudur.
- Hormonlar: Endokrin bezlerden salgılanan, kan yoluyla taşınan ve hedef hücrelerde etkili olan düzenleyici moleküllerdir.
- Hipofiz Bezi: Beynin altında yer alır ve birçok diğer endokrin bezin çalışmasını kontrol eden "ana bez" olarak bilinir. Büyüme hormonu (STH), TSH, ACTH gibi hormonları salgılar.
- Tiroit Bezi: Boyunda bulunur. Tiroksin hormonu salgılayarak metabolizma hızını düzenler. İyot eksikliğinde guatr hastalığı görülebilir.
- Pankreas: Hem sindirim enzimleri hem de hormon (insülin ve glukagon) salgılayan karma bir bezdir.
- İnsülin: Kan şekerini düşürür.
- Glukagon: Kan şekerini yükseltir.
- Böbrek Üstü Bezleri (Adrenal Bezler): Böbreklerin üzerinde yer alır. Kortizol, aldosteron, adrenalin (epinefrin) ve noradrenalin (norepinefrin) gibi hormonları salgılar. Stres durumunda adrenalin salgılanır.
⚠️ Dikkat: Hormonlar genellikle belirli hedef hücreleri veya organları etkiler. Az ya da çok salgılanmaları ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.
📌 Duyu Organları
Duyu organlarımız, çevremizden gelen uyarıları algılayarak sinir sistemine ileten özel yapılar ve reseptörler içerir. Başlıca beş duyu organımız vardır: göz, kulak, burun, dil ve deri.
- Göz: Işık uyarılarını algılar.
- Kornea: Gözün en dıştaki saydam tabakası.
- İris: Göz rengini veren, ortasında göz bebeği olan kısım.
- Göz Bebeği: Işığın göze girdiği açıklık.
- Mercek: Gelen ışığı retinaya odaklar.
- Retina: Işığa duyarlı hücreler (çubuk ve koni) içerir, görüntünün oluştuğu yerdir.
- Kulak: Ses dalgalarını ve dengeyi algılar.
- Dış Kulak: Kulak kepçesi, kulak yolu, kulak zarı.
- Orta Kulak: Çekiç, örs, üzengi kemikleri. Ses titreşimlerini güçlendirir.
- İç Kulak: Salyangoz (işitme), yarım daire kanalları ve tulumcuk-kesecik (denge).
- Burun: Koku alma duyusudur. Koku alma reseptörleri kimyasal maddelerle uyarılır.
- Dil: Tat alma duyusudur. Tat tomurcukları acı, tatlı, ekşi, tuzlu ve umami tatlarını algılar.
- Deri: Dokunma, basınç, sıcaklık, soğukluk ve ağrı gibi duyuları algılar. Reseptörler derinin farklı katmanlarında bulunur.
💡 İpucu: Duyu organlarındaki reseptörler, sadece belirli türdeki uyarılara karşı duyarlıdır. Örneğin, gözdeki reseptörler sadece ışığa tepki verir.
📌 Destek ve Hareket Sistemi
Destek ve hareket sistemi, vücudumuza şekil veren, organlarımızı koruyan, hareket etmemizi sağlayan ve mineralleri depolayan kemik, kas ve eklemlerden oluşur.
- İskelet Sistemi (Kemikler): Vücuda desteklik sağlar, organları korur, kaslara tutunma yüzeyi oluşturur ve kan hücresi üretimine yardımcı olur.
- Kıkırdak: Kemiklerin uçlarında ve eklemlerde bulunur, sürtünmeyi azaltır ve esneklik sağlar.
- Eklem: Kemiklerin birleştiği yerlerdir. Oynar, yarı oynar ve oynamaz eklemler olmak üzere üçe ayrılır.
- Kas Sistemi: İskelet kasları (çizgili), düz kaslar ve kalp kası olmak üzere üç çeşittir.
- İskelet Kasları (Çizgili Kaslar): İsteğimizle çalışır, hızlı kasılır ve çabuk yorulur. Kemiklere tendonlarla bağlanır.
- Düz Kaslar: İç organlarda bulunur (mide, bağırsak), istemsiz çalışır, yavaş kasılır ve geç yorulur.
- Kalp Kası: Yapı olarak çizgili kasa, çalışma olarak düz kasa benzer. İstemsiz ve ritmik çalışır, yorulmaz.
- Kas Kasılması: Kaslar, kasılıp gevşeyerek hareketi sağlar. Kasılma sırasında miyozin ve aktin filamentleri birbiri üzerinde kayar (kayan iplikler hipotezi). Kas kasılması için ATP ve $Ca^{2+}$ (kalsiyum iyonları) gereklidir.
⚠️ Dikkat: Kaslar sadece kasılarak boylarını kısaltabilirler, uzayamazlar. Bu yüzden bir hareketi gerçekleştiren kaslar genellikle zıt çalışan (antagonist) çiftler halinde bulunur (örneğin biseps ve triseps).
