🎓 11. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin sinir sistemi, endokrin sistem, duyu organları ve destek ve hareket sistemi konularındaki temel bilgileri sade bir dille özetlemektedir. Başarılar dileriz! 🚀
📌 Sinir Sistemi
Sinir sistemi, vücudumuzdaki tüm olayları denetleyen ve düzenleyen, iç ve dış ortamdaki değişikliklere tepki vermemizi sağlayan karmaşık bir ağdır. Temel birimi nörondur.
- Nöronun Yapısı: Hücre gövdesi (çekirdek ve organeller), dendritler (uyarıları alan kısa uzantılar) ve akson (uyarıyı ileten uzun uzantı) kısımlarından oluşur. Akson üzerinde miyelin kılıf (hızlı iletim sağlar) ve Ranvier boğumları bulunur.
- Nöron Çeşitleri: Duyu nöronları (reseptörden MSS'ye), ara nöronlar (MSS içinde değerlendirme), motor nöronları (MSS'den efektöre) olmak üzere üç çeşittir.
- Sinir İmpulsu İletimi: Nöron içinde elektrokimyasal (iyon geçişi), sinapsta ise kimyasal (nörotransmitterler) yolla gerçekleşir. İmpuls hızı miyelin kılıf varlığı, akson çapı ve sıcaklığa bağlıdır.
- Merkezi Sinir Sistemi (MSS): Beyin (ön, orta, arka beyin) ve omurilikten oluşur.
- Beyin: Öğrenme, hafıza, bilinçli hareketler, duyu algısı gibi üst düzey fonksiyonları yönetir. Ön beyin; uç beyin (beyin kabuğu) ve ara beyin (talamus, hipotalamus, epitalamus) olarak ayrılır. Arka beyin; beyincik, omurilik soğanı ve ponstan oluşur.
- Omurilik: Refleksleri kontrol eder, beyin ile diğer organlar arasındaki iletişimi sağlar.
- Çevresel Sinir Sistemi (ÇSS): MSS dışındaki sinirlerden oluşur. Somatik (istemli) ve Otonom (istemsiz) sinir sistemi olarak ikiye ayrılır. Otonom sinir sistemi de sempatik (hızlandırıcı) ve parasempatik (yavaşlatıcı) olarak çalışır.
💡 İpucu: Bir nöronun uyarılması eşik değer ve üzerindeki uyarılarla gerçekleşir. "Ya hep ya hiç" prensibi geçerlidir. Uyarının şiddeti artarsa impuls sayısı ve frekansı artar, hızı değişmez.
📌 Endokrin Sistem (Hormonal Sistem)
Endokrin sistem, hormon adı verilen kimyasal haberciler salgılayarak vücudun büyüme, gelişme, metabolizma ve üreme gibi birçok fonksiyonunu düzenler.
- Hormonların Genel Özellikleri: Kan yoluyla taşınırlar, hedef hücreleri veya organları etkilerler, genellikle yavaş ve uzun süreli etki gösterirler, az miktarları bile etkilidir.
- Önemli Endokrin Bezler ve Hormonları:
- Hipofiz Bezi: Birçok bezin çalışmasını kontrol eder. Ön lobdan TSH, ACTH, FSH, LH, STH (büyüme hormonu), Prolaktin (LTH) salgılanır. Arka lobdan ADH (Vazopressin) ve Oksitosin salgılanır (hipotalamus üretir, hipofiz depolar).
- Tiroit Bezi: Tiroksin (metabolizma hızı) ve Kalsitonin (kandan kemiğe kalsiyum geçişi) salgılar.
- Paratiroit Bezi: Parathormon (kemikten kana kalsiyum geçişi) salgılar.
- Böbrek Üstü Bezleri (Adrenal Bezler): Korteks (dış kısım) ve Medulla (iç kısım) olmak üzere iki kısımdan oluşur.
- Korteks: Kortizol (kan şekerini artırır), Aldosteron (mineral dengesi) gibi hormonlar salgılar.
- Medulla: Adrenalin (epinefrin) ve Noradrenalin (norepinefrin) salgılar (stres ve acil durum hormonları).
- Pankreas: Hem endokrin hem de ekzokrin bezdir. İnsülin (kan şekerini düşürür) ve Glukagon (kan şekerini yükseltir) hormonlarını salgılar.
- Eşeysel Bezler (Gonadlar): Testisler (testosteron), yumurtalıklar (östrojen, progesteron) salgılar.
⚠️ Dikkat: Hormonların eksikliği veya fazlalığı çeşitli hastalıklara yol açar (örn: diyabet, guatr, cücelik, devlik). Hormonlar genellikle negatif geri bildirim (feedback) mekanizmasıyla kontrol edilir.
📌 Duyu Organları
Duyu organları, çevremizden gelen uyarıları (ışık, ses, koku, tat, dokunma) algılamamızı sağlayan özel reseptörlere sahip yapılardır.
- Göz: Görme duyusu organıdır. Dıştan içe doğru sert tabaka (sklera), damar tabaka (koroid) ve ağ tabaka (retina) olmak üzere üç tabakadan oluşur.
- Sert Tabaka: Gözün ön kısmında saydamlaşarak korneayı oluşturur.
- Damar Tabaka: İris (göz rengini verir), göz bebeği (ışık miktarını ayarlar) ve mercek bulunur.
- Ağ Tabaka (Retina): Çubuk (gece ve siyah-beyaz görme) ve koni (renkli ve ayrıntılı görme) reseptörlerini içerir. Optik sinirlerin çıktığı kör nokta ve en net görmenin olduğu sarı benek (fovea) bulunur.
- Kulak: İşitme ve denge duyusu organıdır. Dış kulak (kulak kepçesi, kulak yolu), orta kulak (çekiç, örs, üzengi kemikleri), iç kulak (salyangoz, yarım daire kanalları, tulumcuk, kesecik) kısımlarından oluşur.
- Deri: Dokunma, sıcaklık, basınç ve ağrı duyularını algılar. Epidermis (üst deri) ve dermis (alt deri) olmak üzere iki ana tabakadan oluşur. Reseptörler dermiste yoğunlaşmıştır.
- Burun: Koku alma duyusu organıdır. Burun boşluğunun üst kısmında koku reseptörlerinin bulunduğu sarı bölge bulunur. Koku alma kemoreseptörlerle gerçekleşir.
- Dil: Tat alma duyusu organıdır. Dil yüzeyindeki tat tomurcuklarında bulunan kemoreseptörler sayesinde tatlar (tatlı, tuzlu, ekşi, acı, umami) algılanır.
💡 İpucu: Gözdeki miyop (uzağı net görememe) ve hipermetrop (yakını net görememe) kusurları sırasıyla kalın kenarlı ve ince kenarlı merceklerle düzeltilir.
📌 Destek ve Hareket Sistemi
Vücudumuza şekil veren, organlarımızı koruyan ve hareket etmemizi sağlayan sistemdir. İskelet sistemi ve kas sistemi olmak üzere iki ana bölümden oluşur.
- İskelet Sistemi:
- Kemik Çeşitleri: Uzun (kol, bacak), kısa (el, ayak bileği), yassı (kafa tası, kürek) ve düzensiz şekilli (omurlar) kemikler bulunur.
- Kemik Dokusu: Sıkı (sert) kemik doku (osteon birimleri) ve süngerimsi kemik doku (kırmızı kemik iliği içerir) olmak üzere iki çeşittir.
- Eklemler: Oynar (kol, bacak), yarı oynar (omurlar) ve oynamaz (kafa tası) eklemler bulunur.
- Kıkırdak Dokusu: Esneklik sağlar, eklemlerde sürtünmeyi azaltır.
- Kas Sistemi:
- Kas Çeşitleri:
- Çizgili Kaslar (İstemli): Hızlı kasılır, çabuk yorulur. İskelet kaslarıdır.
- Düz Kaslar (İstemsiz): Yavaş kasılır, geç yorulur. İç organlarda bulunur.
- Kalp Kası (İstemsiz): Yapısı çizgili kasa, çalışması düz kasa benzer. Yorulmaz.
- Kasılma Mekanizması (Kayan İplikler Hipotezi): Aktin ve miyozin filamentlerinin birbiri üzerinde kaymasıyla kasılma gerçekleşir. Kasılma sırasında H bandı ve I bandı daralır, A bandının boyu değişmez. Kas hacmi değişmez.
- Kasılma İçin Enerji: Doğrudan ATP kullanılır. ATP bittiğinde kreatin fosfattan ATP üretilir, sonra glikoz ve yağ asitleri oksijenli solunumla kullanılır. Oksijen yetersizliğinde laktik asit fermantasyonu devreye girer.
- Kas Tonusu: Kasların dinlenirken hafif kasılı kalma durumudur. Vücut duruşunu sağlar.
⚠️ Dikkat: Kasların kasılması ve gevşemesi için kalsiyum ($Ca^{2+}$) iyonları ve ATP gereklidir. Kasılma sırasında kasın boyu kısalır, eni artar ancak hacmi değişmez.
