10. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı örnek sorular, cevapları ve çözümleri Test 1

🎓 10. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı örnek sorular, cevapları ve çözümleri Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, 10. sınıf biyoloji 1. dönem 2. yazılı sınavında sıkça karşılaşılan kalıtım, çaprazlamalar, kan grupları, cinsiyete bağlı kalıtım, mutasyon ve modifikasyon gibi temel konuları sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir.

📌 Kalıtımın Temel Kavramları 🧬

Kalıtım, canlılardaki özelliklerin nesilden nesile aktarılmasıdır. Bu aktarımda rol oynayan bazı temel terimleri bilmek, konuları anlamak için çok önemlidir.

• Gen: Kalıtsal bir özelliğin (örneğin göz rengi) bilgisini taşıyan DNA parçasıdır.
• Alel: Bir genin farklı versiyonlarıdır (örneğin mavi göz aleli, kahverengi göz aleli). Homolog kromozomların aynı bölgesinde (lokus) bulunur.
• Lokus: Bir genin kromozom üzerindeki belirli yeridir.
• Homolog Kromozom: Biri anneden, diğeri babadan gelen, aynı genleri taşıyan, şekil ve büyüklükleri benzer kromozom çiftleridir.
• Genotip: Bir bireyin sahip olduğu genetik yapıdır. Harflerle gösterilir (örneğin $AA$, $Aa$, $aa$).
• Fenotip: Genotipin ve çevresel faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüşüdür (örneğin sarı tohum, uzun boy).
• Dominant (Baskın) Alel: Fenotipte her zaman etkisini gösteren aleldir. Büyük harfle ($A$, $B$) gösterilir.
• Resesif (Çekinik) Alel: Fenotipte etkisini sadece homozigot durumdayken gösteren aleldir. Küçük harfle ($a$, $b$) gösterilir.
• Homozigot (Arı döl): Bir karakter için aynı alelleri taşıyan bireydir (örneğin $AA$ veya $aa$).
• Heterozigot (Melez döl): Bir karakter için farklı alelleri taşıyan bireydir (örneğin $Aa$).

💡 İpucu: Genotip içteki harflerle gösterilen genetik şifre, fenotip ise bu şifrenin dışa yansıyan görünüşüdür. Bir genotipin mutlaka bir fenotipi vardır.

📌 Mendel Genetiği ve Çaprazlamalar 🍎

Gregor Mendel, bezelyeler üzerinde yaptığı çalışmalarla kalıtımın temel ilkelerini ortaya koymuştur. Bu ilkeler, genetik çaprazlamaların temelini oluşturur.

• Mendel'in İlkeleri:
  • Ayrılma İlkesi: Bir karakter için aleller, gamet oluşumu sırasında birbirinden ayrılır ve her gamet sadece bir alel taşır.
  • Bağımsız Dağılım İlkesi: Farklı karakterlere ait aleller, gametlere birbirinden bağımsız olarak dağılır (eğer farklı kromozomlar üzerindeyse).
• Monohibrit Çaprazlama: Tek bir karakter (örneğin tohum rengi) bakımından farklılık gösteren iki bireyin çaprazlanmasıdır.
  • Örnek: Homozigot sarı tohumlu ($SS$) ile homozigot yeşil tohumlu ($ss$) bezelyelerin çaprazlanması. $F_1$ kuşağında tüm bireyler heterozigot sarı ($Ss$) olur.
  • $F_1$ kuşağındaki bireylerin kendi aralarında çaprazlanması ($Ss \times Ss$) sonucunda $F_2$ kuşağında fenotip oranı 3 Sarı : 1 Yeşil, genotip oranı ise 1 $SS$ : 2 $Ss$ : 1 $ss$ olur.
• Dihibrit Çaprazlama: İki farklı karakter (örneğin tohum rengi ve tohum şekli) bakımından farklılık gösteren iki bireyin çaprazlanmasıdır.
  • Örnek: Heterozigot sarı-düz tohumlu ($SsDd$) iki bireyin çaprazlanması ($SsDd \times SsDd$).
  • Fenotip oranı klasik olarak 9 Sarı-Düz : 3 Sarı-Buruk : 3 Yeşil-Düz : 1 Yeşil-Buruk şeklinde çıkar.

⚠️ Dikkat: Baskın genin fenotipte her zaman daha yaygın olduğu anlamına gelmez. Örneğin, insanlarda altı parmaklılık baskın bir özelliktir ama toplumda nadir görülür.

📌 Kontrollü Çaprazlama (Geri Çaprazlama) 🔬

Baskın fenotipe sahip bir bireyin genotipini (homozigot mu, heterozigot mu olduğunu) belirlemek için yapılan çaprazlamaya kontrollü çaprazlama denir.

• Yapılışı: Genotipi bilinmeyen baskın fenotipli birey, ilgili karakter için homozigot çekinik ($aa$) bir bireyle çaprazlanır.
• Sonuçların Yorumlanması:
  • Eğer çaprazlama sonucunda tüm yavrular baskın fenotipte olursa, genotipi bilinmeyen birey homozigot baskın ($AA$) demektir.
  • Eğer çaprazlama sonucunda yavruların yarısı baskın, yarısı çekinik fenotipte olursa, genotipi bilinmeyen birey heterozigot ($Aa$) demektir.

💡 İpucu: Kontrollü çaprazlama, özellikle tarım ve hayvancılıkta istenilen özelliklere sahip bireylerin genotipini kesinleştirmek için kullanılır.

📌 Kan Grupları Kalıtımı 🩸

İnsan kan grupları, çok alellilik ve eş baskınlık durumlarını gösteren önemli bir kalıtım örneğidir.

• AB0 Sistemi:
  • Üç farklı alel bulunur: $I^A$, $I^B$, $i$.
  • $I^A$ ve $I^B$ alelleri birbirine eş baskındır (fenotipte ikisi de etkisini gösterir).
  • $I^A$ ve $I^B$ alelleri, $i$ aleline baskındır.
  • Kan Grupları ve Genotipleri:
    • A kan grubu: $I^AI^A$ veya $I^Ai$
    • B kan grubu: $I^BI^B$ veya $I^Bi$
    • AB kan grubu: $I^AI^B$ (Eş baskınlık)
    • 0 kan grubu: $ii$
• Rh Faktörü:
  • İki alel ile kalıtılır: $R$ (baskın, $Rh^+$) ve $r$ (çekinik, $Rh^-$).
  • $Rh^+$ kan grubu: $RR$ veya $Rr$ genotipli bireyler.
  • $Rh^-$ kan grubu: $rr$ genotipli bireyler.
  • Kan Uyuşmazlığı: $Rh^-$ anne ile $Rh^+$ babanın çocuklarının $Rh^+$ olması durumunda annenin kanında antikor oluşumuyla ortaya çıkabilir. Genellikle ilk çocukta sorun yaşanmaz, ancak sonraki hamileliklerde risk taşır.

⚠️ Dikkat: AB kan grubu, $I^A$ ve $I^B$ alellerinin eş baskınlığının en güzel örneğidir. Her iki alel de fenotipte kendini tam olarak gösterir.

📌 Cinsiyete Bağlı Kalıtım 🚻

Cinsiyeti belirleyen kromozomlar (gonozomlar) üzerinde taşınan genlerle aktarılan özelliklere cinsiyete bağlı kalıtım denir.

• Cinsiyet Kromozomları:
  • İnsanlarda dişi bireyler $XX$, erkek bireyler $XY$ kromozomlarına sahiptir.
  • X kromozomu üzerinde cinsiyetle ilgili ve vücutla ilgili birçok gen bulunur.
  • Y kromozomu üzerinde ise daha az sayıda gen bulunur ve çoğu cinsiyetle ilgilidir (örneğin SRY geni).
• X'e Bağlı Kalıtım:
  • X kromozomu üzerinde taşınan genlerle aktarılan özelliklerdir.
  • Örnekler: Renk körlüğü, hemofili (kanın pıhtılaşmaması), kas distrofisi.
  • Erkeklerde ($X^aY$) tek bir çekinik alel bile hastalığın ortaya çıkmasına neden olur, çünkü Y kromozomunda bu genin karşılığı yoktur.
  • Dişilerde ($X^AX^A$, $X^AX^a$, $X^aX^a$) hastalığın ortaya çıkması için iki çekinik alelin ($X^aX^a$) bir araya gelmesi gerekir. Taşıyıcı ($X^AX^a$) olabilirler.
• Y'ye Bağlı Kalıtım:
  • Y kromozomu üzerinde taşınan genlerle aktarılan özelliklerdir.
  • Sadece erkeklerde görülür ve babadan oğula geçer.
  • Örnek: Balık pulluluk, kulak kıllılığı.

💡 İpucu: Erkekler X kromozomunu anneden, Y kromozomunu babadan alır. Kızlar ise bir X'i anneden, diğer X'i babadan alır. Bu durum, X'e bağlı kalıtımda hastalıkların erkeklerde neden daha sık görüldüğünü açıklar.

📌 Mutasyon ve Modifikasyon 🐛🦋

Canlıların genetik yapısında veya fenotipinde meydana gelen değişikliklerdir.

• Mutasyon:
  • Genetik materyalde (DNA veya kromozomlarda) meydana gelen ani ve kalıcı değişikliklerdir.
  • Nedenleri: Radyasyon, bazı kimyasal maddeler, yüksek sıcaklık, virüsler.
  • Çeşitleri: Gen mutasyonları (tek bir gende değişim), kromozom mutasyonları (kromozom yapısı veya sayısında değişim).
  • Eğer üreme hücrelerinde meydana gelirse kalıtsal olabilir ve sonraki nesillere aktarılır. Vücut hücrelerinde olursa kalıtsal değildir.
  • Örnek: Orak hücreli anemi, Down sendromu.
• Modifikasyon:
  • Çevresel faktörlerin (sıcaklık, ışık, beslenme vb.) etkisiyle genlerin işleyişinde meydana gelen ve fenotipte değişikliklere yol açan, kalıtsal olmayan durumlardır.
  • Genin yapısı değişmez, sadece işleyişi değişir.
  • Nesilden nesile aktarılmaz.
  • Örnekler:
    • Çuha çiçeğinin farklı sıcaklıklarda farklı renklerde çiçek açması.
    • Sirke sineğinin kanat şeklinin sıcaklığa göre değişmesi.
    • İnsanların güneşlenerek bronzlaşması.
    • Arı larvalarının beslenme şekline göre işçi arı veya kraliçe arı olması.

⚠️ Dikkat: Mutasyon genin "yapısını" değiştirirken, modifikasyon genin "işleyişini" değiştirir. Bu temel farkı unutmayın!

📌 Varyasyon, Adaptasyon ve Doğal Seçilim 🦒

Canlıların çevreleriyle etkileşimleri sonucunda ortaya çıkan önemli biyolojik kavramlardır.

• Varyasyon (Tür İçi Çeşitlilik):
  • Bir türün bireyleri arasındaki farklılıklardır.
  • Nedenleri: Mayoz bölünme (crossing-over ve rastgele ayrılma), mutasyonlar, eşeyli üreme (rastgele döllenme).
  • Varyasyon, doğal seçilimin işleyebilmesi için hammadde sağlar.
• Adaptasyon (Çevreye Uyum):
  • Canlıların yaşadıkları ortama uyum sağlamalarını ve hayatta kalma/üreme şanslarını artıran kalıtsal özelliklerdir.
  • Bu özellikler doğal seçilim yoluyla nesiller boyu aktarılır ve gelişir.
  • Örnekler:
    • Develerin hörgüçlerinde yağ depolaması ve uzun kirpiklere sahip olması.
    • Kutup ayılarının kalın yağ tabakası ve beyaz kürk rengi.
    • Kurak bölge bitkilerinin kök sistemlerinin gelişmiş olması ve yapraklarının diken şeklinde olması.
• Doğal Seçilim:
  • Ortama en iyi uyum sağlayan, yani adaptasyonları en güçlü olan bireylerin hayatta kalma ve üreme şanslarının daha yüksek olmasıdır.
  • Bu bireyler genlerini gelecek nesillere daha fazla aktarır ve zamanla türün genetik yapısı değişir.
  • Charles Darwin tarafından ortaya konan evrim mekanizmalarından biridir.

💡 İpucu: Adaptasyonlar kalıtsaldır ve nesilden nesile aktarılırken, modifikasyonlar kalıtsal değildir. Örneğin, bir insanın kas geliştirmesi modifikasyonken, bir zürafanın uzun boynu adaptasyondur.