🎓 10. sınıf edebiyat 2. dönem 1. yazılı 3. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 10. sınıf edebiyat 2. dönem 1. yazılı sınavının 3. senaryosu kapsamında karşılaşabileceğin temel dil bilgisi (özellikle fiilimsiler ve cümle türleri) ve edebiyat bilgisi konularını sade bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılı olmak için bu konulara hakim olman önemlidir.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen, fiilin bazı özelliklerini taşıyan ancak cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Cümlede yan yargı oluştururlar.
- Fiilimsiler kip ve kişi eki almazlar.
- Olumsuzluk eki (-ma, -me) alabilirler.
- Cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde bulunurlar.
💡 İpucu: Fiilimsiler cümlede her zaman bir yan cümlecik (yan yargı) oluşturur ve temel cümleyi tamamlar.
📝 İsim-Fiiller (Mastar)
Fiil kök veya gövdelerine "-ma, -me, -mak, -mek, -ış, -iş, -uş, -üş" ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede isim gibi kullanılırlar.
- Örnek: "Onun konuşmasını dinlemek çok keyifliydi." (konuşma)
- Örnek: "Hayatta en sevdiğim şey kitap okumaktır." (okumak)
- Örnek: "Bu gülüş ona çok yakışıyor." (gülüş)
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla kalıplaşarak bir varlığın veya kavramın adı haline gelebilir ve fiilimsi özelliğini kaybeder. Bunlara "kalıcı isim" denir. (Örnek: dondurma, çakmak, ekmek, dolma)
📝 Sıfat-Fiiller (Ortaç)
Fiil kök veya gövdelerine "-an, -en, -ası, -esi, -maz, -mez, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür, -dık, -dik, -duk, -dük, -acak, -ecek, -mış, -miş, -muş, -müş" ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede sıfat görevinde kullanılırlar. Genellikle kendilerinden sonra gelen bir ismi nitelerler.
- Örnek: "Koşan çocuk düştü." (koşan – hangi çocuk?)
- Örnek: "Bu görülesi yerleri mutlaka ziyaret etmelisin." (görülesi – nasıl yerler?)
- Örnek: "Yazılacak çok ödevim var." (yazılacak – nasıl ödev?)
⚠️ Dikkat: Sıfat-fiiller bazen isim düşerse adlaşabilir ve "adlaşmış sıfat-fiil" olur. (Örnek: "Gelenler salona oturdu." - Gelen insanlar)
📝 Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil, Ulaç)
Fiil kök veya gövdelerine "-ken, -alı, -eli, -madan, -meden, -ince, -ınca, -dıkça, -dikçe, -r...-maz, -a...-a, -e...-e, -ip, -ıp, -up, -üp, -arak, -erek, -dığında, -diğinde, -maksızın, -meksizin, -casına, -cesine" gibi ekler getirilerek oluşturulur ve cümlede zarf görevinde kullanılırlar. Fiili veya fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden tamamlarlar.
- Örnek: "Ders çalışırken uyuyakalmışım." (çalışırken – ne zaman?)
- Örnek: "Koşa koşa yanıma geldi." (koşa koşa – nasıl geldi?)
- Örnek: "Eve gelir gelmez yemeğe oturduk." (gelir gelmez – ne zaman?)
💡 İpucu: Zarf-fiiller cümlede genellikle "nasıl?" veya "ne zaman?" sorularına cevap verir.
📌 Cümle Çeşitleri (Yapılarına Göre)
Cümleler, içerdikleri yargı sayısı ve bu yargıların birbirleriyle ilişkisine göre farklı türlere ayrılır.
📝 Basit Cümle
Tek bir yargı (yüklem) içeren cümlelerdir. İçinde fiilimsi veya başka bir yan cümlecik bulunmaz.
- Örnek: "Hava bugün çok güzel." (Tek yüklem: güzel)
- Örnek: "Öğrenciler okula gitti." (Tek yüklem: gitti)
📝 Birleşik Cümle
Bir temel yargı (yüklem) ve bu temel yargıya bağlı en az bir yan yargı (yan cümlecik) içeren cümlelerdir. Yan cümleciklerin oluşum biçimine göre türleri vardır.
- Girişik Birleşik Cümle: Yan cümlecik bir fiilimsi ile kurulmuştur. (En sık karşılaşılan türdür.)
- Örnek: "Ders çalışan öğrenci başarılı olur." (çalışan: sıfat-fiil, yan cümlecik)
- Örnek: "Kitap okumayı çok severim." (okumayı: isim-fiil, yan cümlecik)
- Ki'li Birleşik Cümle: İki yargının "ki" bağlacıyla birbirine bağlandığı cümlelerdir.
- Örnek: "Biliyorum ki sen bu işi başarırsın."
- Şartlı Birleşik Cümle: Yan yargının "şart kipi (-se, -sa)" ile kurulduğu cümlelerdir.
- Örnek: "Yağmur yağarsa piknik iptal olur."
- İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin içinde başka bir cümlenin (genellikle tırnak içinde veya dolaylı aktarım olarak) yer aldığı cümlelerdir.
- Örnek: "Annem 'Yemeğini bitir.' dedi."
💡 İpucu: Bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa, o kadar yan cümlecik vardır (fiilimsiler yan cümlecik oluşturur).
📝 Sıralı Cümle
Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir. Yargılar arasında anlam ilişkisi bulunur.
- Bağımlı Sıralı Cümle: Ortak ögesi (özne, nesne, tümleç vb.) olan sıralı cümlelerdir.
- Örnek: "Öğrenci ders çalıştı, sınavı kazandı." (Ortak özne: öğrenci)
- Bağımsız Sıralı Cümle: Ortak ögesi bulunmayan sıralı cümlelerdir.
- Örnek: "Güneş doğdu, kuşlar ötmeye başladı."
📝 Bağlı Cümle
Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin "ve, veya, ama, fakat, ancak, lakin, çünkü, oysa, halbuki" gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir.
- Örnek: "Çok çalıştı ama başarılı olamadı."
- Örnek: "Geldim ve seni bulamadım."
📌 Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri
Türkçeyi doğru ve etkili kullanmak için yazım kurallarına ve noktalama işaretlerine dikkat etmek gerekir.
📝 Büyük Harflerin Kullanımı
- Cümle başları her zaman büyük harfle başlar.
- Özel adlar (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din ve mezhep adları, kurum adları, kitap, dergi, gazete adları vb.) büyük harfle başlar.
- Unvanlar, saygı sözleri, rütbe adları ve lakaplar özel adla birlikte kullanıldığında büyük harfle başlar (Örnek: Doktor Ali, Ayşe Hanım, Deli İbrahim).
- Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar (Örnek: 29 Ekim 1923 Salı).
📝 Noktalama İşaretleri
- Nokta (.): Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur, bazı kısaltmaların sonuna konur, sıra sayılarını belirtmek için kullanılır.
- Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmada, sıralı cümleleri ayırmada, ara sözlerin başında ve sonunda, hitaplardan sonra kullanılır.
- Noktalı Virgül (;): Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmada, tür veya takımları ayırmada kullanılır.
- İki Nokta (:): Bir açıklama veya örnek verilecek cümlenin sonuna konur, karşılıklı konuşmalarda konuşan kişiyi belirtir.
- Üç Nokta (...): Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur, alıntılarda atlanan yerleri belirtir, kaba sayıldığı için söylenmek istenmeyen kelimelerin yerine konur.
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarelerin sonuna konur, hitap ve seslenme sözlerinden sonra konur.
- Tırnak İşaretleri (" "): Başka birinden doğrudan aktarılan sözler tırnak içine alınır, cümle içinde özel olarak belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır.
Bu notlar, sınavda karşılaşabileceğin konulara genel bir bakış sunmaktadır. Konuları daha iyi pekiştirmek için bol bol örnek soru çözmeyi ve okuma yapmayı unutma! Başarılar dilerim! 🚀
