11. sınıf edebiyat 1. dönem 1. yazılı 2. senaryo Test 1

🎓 11. sınıf edebiyat 1. dönem 1. yazılı 2. senaryo Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, 11. sınıf edebiyat 1. dönem 1. yazılı sınavında karşılaşabileceğin Batı etkisinde gelişen Türk edebiyatı dönemleri (Tanzimat, Servet-i Fünun, Fecr-i Ati), şiir bilgisi, edebi sanatlar ve cümle çeşitleri gibi temel konuları sade bir dille özetler.

📌 Türk Edebiyatının Dönemleri: Genel Bakış

Türk edebiyatı, çeşitli etkileşimlerle farklı dönemlere ayrılmıştır. Bu yazılıda özellikle Batı etkisinde gelişen edebiyat dönemlerinin ilk üçü olan Tanzimat, Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati dönemlerine odaklanacağız.

• 📝 **Tanzimat Edebiyatı (1860-1896):** Batı'dan yeni fikir ve türlerin (roman, tiyatro, makale) geldiği, sanatın toplumu eğitme aracı olarak görüldüğü dönem.
• 📝 **Servet-i Fünun Edebiyatı (Edebiyat-ı Cedide) (1896-1901):** Sanat için sanat anlayışının benimsendiği, dilde ağırlaşma ve bireysel konuların öne çıktığı dönem.
• 📝 **Fecr-i Ati Edebiyatı (1909-1912):** Servet-i Fünun'a tepki olarak doğan, "Sanat şahsi ve muhteremdir" ilkesiyle kısa süren ilk edebi bildirgeye sahip topluluk.

💡 İpucu: Bu dönemlerin başlangıç ve bitiş yılları tam olarak ezberlemek yerine, kronolojik sırasını ve birbirlerine tepki olup olmadıklarını bilmek sana çok yardımcı olur.

📌 Tanzimat Edebiyatı (1860-1896)

Batı'dan gelen yeniliklerin edebiyata yansıdığı, toplumcu bir anlayışla başlayan bu dönem, iki ana döneme ayrılır.

• 📝 **Genel Özellikler:**
  • Sanat toplum içindir anlayışı hakimdir (özellikle I. Dönem).
  • Vatan, millet, hürriyet gibi kavramlar ilk kez işlenir.
  • Roman, hikaye, tiyatro gibi Batılı türler edebiyatımıza girer.
  • Dilde sadeleşme amaçlansa da tam olarak başarılamaz.
  • Şiirde içerik değişir, biçim eski (Divan) kalır.
• 📝 **Önemli Temsilciler ve Temel Görüşleri:**
  • **Şinasi:** İlk özel gazete (Tercüman-ı Ahval), ilk tiyatro (Şair Evlenmesi), noktalama işaretlerini kullanan ilk yazar.
  • **Namık Kemal:** Vatan şairi olarak bilinir, "Hürriyet Kasidesi", "Vatan Yahut Silistre" (tiyatro). Toplumcu sanat anlayışını savunur.
  • **Ziya Paşa:** Hem eskiyi hem yeniyi savunan ikilemleriyle bilinir ("Harabat" antolojisi, "Şiir ve İnşa" makalesi).
  • **Ahmet Mithat Efendi:** Halk için roman yazar, "Hace-i Evvel" (ilk öğretmen) unvanı, okuyucuyla sohbet eder gibi yazar.
  • **Recaizade Mahmut Ekrem:** "Sanat için sanat" anlayışını savunur, "Araba Sevdası" (ilk realist roman), "Zemzeme" (şiir).
  • **Abdülhak Hamit Tarhan:** "Şair-i Azam", tiyatroları sahnelenmekten çok okunmak içindir, şiirde metafizik konuları işler.

⚠️ Dikkat: Tanzimat I. Dönem (toplum için sanat) ve II. Dönem (sanat için sanat) arasındaki farkları iyi kavramalısın.

📌 Servet-i Fünun Edebiyatı (Edebiyat-ı Cedide) (1896-1901)

Tanzimat'ın ikinci dönemindeki sanat için sanat anlayışının devamı niteliğindedir. Siyasi baskılar nedeniyle bireysel konulara yönelme belirgindir.

• 📝 **Genel Özellikler:**
  • "Sanat için sanat" anlayışı benimsenir.
  • Dil ağırlaşır, Arapça ve Farsça sözcük ve tamlamalar çokça kullanılır.
  • Şiirde aruz ölçüsü ustalıkla kullanılır, Batı'dan alınan sone, terza-rima gibi nazım biçimleri kullanılır.
  • Konu olarak aşk, doğa, karamsarlık, hayal-hakikat çatışması işlenir.
  • Roman ve hikayede realizm ve natüralizm etkileri görülür.
• 📝 **Önemli Temsilcileri ve Temel Görüşleri:**
  • **Tevfik Fikret:** Şiirde Parnasizm etkisi, İstanbul'a olan sevgisi ("Sis"), toplumsal konulara da değinir ("Rübab-ı Şikeste").
  • **Cenap Şahabettin:** Şiirde sembolizm etkisi, musiki ve resimle şiiri birleştirme çabası, "Elhan-ı Şita" (Kış Ezgileri).
  • **Halit Ziya Uşaklıgil:** Türk edebiyatının ilk modern romanı "Aşk-ı Memnu", "Mai ve Siyah". Realizmin önemli temsilcisi.
  • **Mehmet Rauf:** İlk psikolojik roman "Eylül"ün yazarı.

💡 İpucu: Servet-i Fünun döneminin en belirgin özelliği, ağır dil ve bireysel konulara yöneliştir. Siyasi ortamın bu durumdaki etkisini unutma.

📌 Fecr-i Ati Edebiyatı (1909-1912)

Servet-i Fünun'a tepki olarak ortaya çıkan, ancak kısa süren ve güçlü bir etki bırakamayan bir topluluktur.

• 📝 **Genel Özellikler:**
  • "Sanat şahsi ve muhteremdir" (Sanat kişisel ve saygıdeğerdir) ilkesini benimserler.
  • İlk edebi bildiriyi yayımlayan topluluktur.
  • Servet-i Fünun'a tepki olsalar da dil ve konu bakımından onlardan çok farklılaşamazlar.
  • Şiirde sembolizm ve empresyonizm etkileri görülür.
  • Aşk, doğa, hüzün gibi bireysel konular işlenir.
• 📝 **Önemli Temsilcisi:**
  • **Ahmet Haşim:** Fecr-i Ati'nin en önemli ve en kalıcı ismidir. Şiirde musiki ve anlam kapalılığını savunur. "Göl Saatleri", "Piyale" eserleri.

⚠️ Dikkat: Fecr-i Ati'nin en önemli özelliği, Türk edebiyatında bir bildiri yayımlayan ilk topluluk olmasıdır. Ahmet Haşim dışındaki üyeleri Milli Edebiyat'a katılmıştır.

📌 Şiir Bilgisi

Şiirde anlamı ve ahengi sağlayan temel unsurlardır.

• 📝 **Ölçü (Vezin):** Şiirdeki dizelerin hece sayısı veya hecelerin açık-kapalı oluşuna göre düzenlenmesidir.
  • **Hece Ölçüsü:** Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanır. Genellikle 7'li, 8'li, 11'li kalıplar kullanılır.
  • **Aruz Ölçüsü:** Hecelerin uzunluk (kapalı) ve kısalık (açık) değerlerine göre oluşturulan kalıplardır. Divan ve Servet-i Fünun şiirinde yaygındır.
  • **Serbest Ölçü:** Herhangi bir kurala bağlı olmayan, şairin kendi iç sesine ve ritmine göre yazdığı ölçüdür.
• 📝 **Uyak (Kafiye) ve Redif:** Şiire ahenk katan ses tekrarlarıdır.
  • **Uyak (Kafiye):** Dize sonlarındaki ses benzerlikleridir.
    • **Yarım Kafiye:** Tek ses benzerliği (gel-kal).
    • **Tam Kafiye:** İki ses benzerliği (gül-bül).
    • **Zengin Kafiye:** Üç veya daha fazla ses benzerliği (gözler-sözler).
    • **Cinaslı Kafiye:** Yazılışları aynı, anlamları farklı kelimelerin kafiye oluşturması (yaz-yaz).
  • **Redif:** Dize sonlarında aynı görev ve anlamda tekrar eden ek veya kelimelerdir. Kafiyeden sonra gelir (geldi-gitti **-di**).
• 📝 **Kafiye Şemaları:** Dizelerin son seslerinin uyak düzenine göre adlandırılmasıdır.
  • **Düz Uyak (AAAA):** Bütün dizeler birbiriyle uyaklıdır.
  • **Çapraz Uyak (ABAB):** Birinci ve üçüncü, ikinci ve dördüncü dizeler birbiriyle uyaklıdır.
  • **Sarmal Uyak (ABBA):** Birinci ve dördüncü, ikinci ve üçüncü dizeler birbiriyle uyaklıdır.
  • **Mani Tipi Uyak (AABA):** Halk şiirinde manilerde görülür.
• 📝 **Nazım Biçimleri:** Şiirlerin dış yapısı, dize ve bent düzenidir.
  • **Gazel:** Divan edebiyatında aşk, güzellik, şarap konularını işleyen, genellikle 5-15 beyitten oluşan nazım biçimi (aa ba ca da...).
  • **Kaside:** Din veya devlet büyüklerini övmek amacıyla yazılan, 33-99 beyitlik uzun şiirler.
  • **Mesnevi:** Her beyti kendi arasında uyaklı (aa bb cc...), uzun olayları anlatan Divan şiiri nazım biçimi.
  • **Sone:** Batı'dan alınan, 14 dizeden oluşan (iki dörtlük, iki üçlük) nazım biçimi.
  • **Terza-Rima:** Üçer dizelik bentlerden oluşan (aba bcb cdc...) Batı'dan alınan nazım biçimi.

💡 İpucu: Redif, anlam ve görev bakımından aynı olmalıdır. Kafiyeden sonra gelir. Bu ayrımı iyi yaparsan karıştırmazsın.

📌 Söz Sanatları (Edebi Sanatlar)

Anlatımı daha etkili, çekici ve güzel hale getirmek için kullanılan sanatlardır.

• 📝 **Teşbih (Benzetme):** İki farklı şey arasında ortak bir özellikten yola çıkarak zayıf olanı güçlü olana benzetme (Aslan gibi güçlü adam).
• 📝 **İstiare (Eğretileme):** Benzetmenin temel ögelerinden (benzeyen veya benzetilen) sadece birinin kullanılması.
  • **Açık İstiare:** Sadece benzetilenin olması (Ay dede gökyüzünde parlıyordu - Ay dede: benzetilen, çocuk: benzeyen yok).
  • **Kapalı İstiare:** Sadece benzeyenin olması (Rüzgar saçlarımı okşuyordu - Rüzgar: benzeyen, insan eli: benzetilen yok).
• 📝 **Mecazımürsel (Ad Aktarması):** Bir sözcüğün gerçek anlamı dışında, ilgili olduğu başka bir şeyin yerine kullanılması (Sobayı yaktım - sobayı değil, içindeki odunu).
• 📝 **Kinaye:** Bir sözü gerçek anlamının tam tersini kastederek söyleme, iğneleme (Ne kadar da zekisin, bu soruyu çözemedin!).
• 📝 **Tariz:** Bir kişiye veya duruma dolaylı yoldan, üstü kapalı bir şekilde dokundurma, alay etme. Kinayeye benzer ama daha geniş kapsamlıdır.
• 📝 **Tevriye:** İki anlamı olan bir sözcüğün, uzak anlamını kastederek kullanılması.
• 📝 **Teşhis (Kişileştirme):** Cansız varlıklara veya hayvanlara insana ait özellikler verme (Güneş bize gülümsüyordu).
• 📝 **İntak (Konuşturma):** Cansız varlıkları veya hayvanları konuşturma (Deniz, martıya sırrını fısıldadı). Teşhis olmadan intak olmaz.
• 📝 **Mübalağa (Abartma):** Bir şeyi olduğundan çok daha büyük veya küçük gösterme (Bir ah çeksem dağı taşı eritir).
• 📝 **Tecahül-i Arif:** Bilinen bir şeyi bilmezlikten gelme (Şakaklarıma kar mı yağdı ne?).
• 📝 **Telmih:** Tarihi bir olaya, efsaneye, ünlü bir kişiye gönderme yapma (Ferhat dağları deldi derlerdi, ben de senin için...).
• 📝 **Tenasüp:** Anlamca birbiriyle ilgili kelimeleri bir arada kullanma (Gül, bülbül, bahar, gonca).
• 📝 **Cinas:** Yazılışları aynı veya benzer, anlamları farklı kelimeleri bir arada kullanma (Yaralı kuş kanadı, kanadı durdu).

⚠️ Dikkat: Teşhis ve İntak birbirine çok yakındır. İntak varsa mutlaka teşhis de vardır ama teşhis olan her yerde intak olmayabilir.

📌 Cümle Çeşitleri (Dil Bilgisi)

Cümleler, farklı özelliklerine göre sınıflandırılır.

• 📝 **1. Yüklemin Türüne Göre Cümleler:**
  • **İsim Cümlesi:** Yüklemi isim soylu bir sözcük olan cümleler (Bu hava çok güzel**di**.).
  • **Fiil Cümlesi:** Yüklemi çekimli bir fiil olan cümleler (Dün akşam sinemaya **gittik**.).
• 📝 **2. Yapısına Göre Cümleler:**
  • **Basit Cümle:** Tek bir yargı (yüklem) bildiren, içinde fiilimsi veya yan cümleciği bulunmayan cümleler (Hava çok soğuktu.).
  • **Birleşik Cümle:** Temel cümlesi ve en az bir yan cümlesi (fiilimsi, ki, -se, alıntı cümle) bulunan cümleler.
    • **Girişik Birleşik Cümle:** Yan cümlesi fiilimsi ile kurulan cümleler (Ders **çalışarak** başarılı oldu.).
    • **Ki'li Birleşik Cümle:** Yan cümlesi "ki" bağlacıyla temel cümleye bağlanan cümleler (Biliyorum **ki** sen yaparsın.).
    • **Şartlı Birleşik Cümle:** Yan cümlesi "-se, -sa" ekiyle kurulan cümleler (Erken **gelirse** işimiz biter.).
    • **İç İçe Birleşik Cümle:** Başka bir cümlenin içinde alıntı olarak yer aldığı cümleler (Annem "Hava soğuk" **dedi**.).
  • **Sıralı Cümle:** Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin virgül veya noktalı virgülle ayrıldığı cümleler (Güneş doğdu**,** kuşlar ötmeye başladı.).
  • **Bağlı Cümle:** Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin bağlaçlarla (ve, ama, fakat, ancak, çünkü vb.) birbirine bağlandığı cümleler (Okula geldi **ama** derse girmedi.).
• 📝 **3. Anlamına Göre Cümleler:**
  • **Olumlu Cümle:** Eylemin gerçekleştiğini veya yargının var olduğunu bildiren cümleler (Hava çok güzeldi.).
  • **Olumsuz Cümle:** Eylemin gerçekleşmediğini veya yargının var olmadığını bildiren cümleler (-me, -ma, yok, değil kelimeleriyle) (Hava güzel **değildi**.).
  • **Soru Cümlesi:** Soru anlamı taşıyan cümleler (Nereye gidiyorsun**?**).
  • **Ünlem Cümlesi:** Duygu, şaşkınlık, sevinç, korku bildiren cümleler (Eyvah**,** geç kaldım**!**).
• 📝 **4. Öğe Dizilişine Göre Cümleler:**
  • **Kurallı (Düz) Cümle:** Yüklemi sonda bulunan cümleler (Kitabı dün **okudum**.).
  • **Devrik (Kuralsız) Cümle:** Yüklemi sonda bulunmayan (başta veya ortada) cümleler (**Okudum** kitabı dün.).
  • **Eksiltili Cümle:** Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun tamamlamasını bekleyen cümleler (Karşıda yemyeşil tepeler...).

💡 İpucu: Yapısına göre cümlelerde "yargı" sayısına dikkat et. Bir yüklem bir yargıdır. Fiilimsiler de yan yargı oluşturur.