Türkiye'de platoların yaygın olarak görülmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Volkanik faaliyetlerin yaygın olması
B) Deniz etkisinden uzak olması
C) Eğim değerlerinin yüksek olması
D) Toptan yükselme (epirojenez) hareketleri
E) Akarsu aşındırmasının etkili olması
Merhaba sevgili öğrenciler!
Türkiye'de platoların neden bu kadar yaygın olduğunu anlamak için öncelikle plato kavramını ve oluşum süreçlerini iyi kavramamız gerekiyor. Şimdi bu soruyu adım adım inceleyelim:
- Plato Nedir? Plato, çevresine göre yüksekte yer alan, geniş ve düz veya hafif dalgalı yüzeylere sahip yeryüzü şekilleridir. Akarsular tarafından derin vadilerle parçalanmış yüksek düzlükler olarak da tanımlanabilirler.
- Türkiye'deki Durum: Türkiye, ortalama yükseltisi oldukça fazla olan bir ülkedir ve platolar, ülkemizin yüz ölçümünün önemli bir kısmını kaplar. İç Anadolu, Doğu Anadolu gibi bölgelerimizde çok sayıda plato bulunur.
- Seçenekleri İnceleyelim:
- A) Volkanik faaliyetlerin yaygın olması: Volkanik faaliyetler sonucunda volkanik platolar (örneğin Erzurum-Kars Platosu) oluşabilir. Ancak Türkiye'deki tüm platolar volkanik kökenli değildir. Bu nedenle, platoların genel yaygınlığının temel nedeni volkanizma değildir.
- B) Deniz etkisinden uzak olması: Deniz etkisinden uzaklık, bir bölgenin iklim özelliklerini (karasal iklim) belirler ancak platoların oluşumuyla doğrudan bir bağlantısı yoktur. Platolar birer yer şeklidir.
- C) Eğim değerlerinin yüksek olması: Eğim değerlerinin yüksek olması genellikle dağlık ve engebeli alanların özelliğidir. Platolar ise genel olarak düz veya hafif eğimli yüzeylere sahiptir. Bu ifade platoların tanımına uymaz.
- D) Toptan yükselme (epirojenez) hareketleri: İşte kilit nokta burası! Türkiye, genç oluşumlu bir ülkedir ve üçüncü jeolojik zamanın sonları ile dördüncü jeolojik zaman boyunca (Neojen ve Kuaterner dönemlerinde) toptan yükselme hareketlerine (epirojenez) maruz kalmıştır. Bu hareketler sonucunda, daha önce aşınarak peneplen (deniz seviyesine yakın düzlük) haline gelmiş eski kara parçaları, bütün halinde yükselmiştir. Yükselen bu düzlükleri akarsular derince yararak vadiler açmış ve aralarında kalan yüksek düzlükler platoları oluşturmuştur. Türkiye'deki platoların büyük çoğunluğu bu şekilde oluşmuştur.
- E) Akarsu aşındırmasının etkili olması: Akarsu aşındırması, platoların oluşumunda önemli bir rol oynar; çünkü akarsular, yükselen düzlükleri parçalayarak platolara bugünkü görünümünü verir. Ancak akarsu aşındırması, platoların "yüksekte" olmasının nedeni değil, yükselen kütleyi "şekillendiren" bir faktördür. Yani önce yükselme olmalı ki akarsular aşındırsın. Temel neden yükselmedir.
- Sonuç: Türkiye'nin jeolojik geçmişinde yaşanan toptan yükselme hareketleri (epirojenez), eski aşınım yüzeylerinin yükselerek akarsular tarafından derin vadilerle parçalanmasına ve böylece platoların geniş alanlara yayılmasına neden olmuştur.
Cevap D seçeneğidir.
