🎓 9. sınıf türk dili ve edebiyatı 1. dönem 2. yazılı 8. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek temel konuları sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Sınavda özellikle hikaye türleri, fiilimsiler, yazım kuralları ve noktalama işaretleri gibi konulara dikkat etmeniz önemlidir.
📌 Hikaye (Öykü) ve Unsurları
Hikaye, yaşanmış veya yaşanması mümkün olayları belirli bir plan dahilinde anlatan kısa edebi metinlerdir. Bir hikayeyi oluşturan temel unsurlar vardır.
- Olay: Hikayenin merkezinde yer alan, kişilerin başından geçen durum veya durumlar zinciridir.
- Kişiler: Olayı yaşayan veya olaya dahil olan kahramanlardır. Genellikle az sayıda ve derinlemesine tanıtılmazlar.
- Yer (Mekan): Olayların geçtiği çevredir. Genellikle sınırlı bir alandır.
- Zaman: Olayların başlangıcı, gelişimi ve bitişi arasındaki süredir. Belirli bir zaman dilimi veya an olabilir.
- Anlatıcı ve Bakış Açısı: Olayları kimin anlattığı ve hangi pencereden baktığıdır (ilahi, kahraman, gözlemci).
- Çatışma: Hikayede kişilerin veya durumların karşı karşıya gelmesiyle oluşan gerilimdir. Hikayeyi ilerletir.
- Tema ve Konu: Tema, hikayenin işlediği genel, soyut düşünce veya duygudur (aşk, yalnızlık, cesaret). Konu ise temanın somutlaştırılmış halidir (bir gencin aşk hikayesi).
💡 İpucu: Hikaye unsurlarını bir film izler gibi düşünün. Kim, nerede, ne zaman, ne yapıyor ve neden yapıyor? Bu soruların cevapları, hikayenin unsurlarıdır.
📌 Hikaye Türleri
Türk edebiyatında yaygın olarak iki ana hikaye türü bulunur.
- Olay Hikayesi (Klasik Hikaye / Maupassant Tarzı):
- Serim (giriş), düğüm (gelişme), çözüm (sonuç) bölümlerinden oluşur.
- Merak unsuru ön plandadır, okuyucu olayın nasıl biteceğini merak eder.
- Olay örgüsü sağlam ve genellikle tek bir olay etrafında döner.
- Türk edebiyatındaki önemli temsilcileri Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay'dır.
- Durum Hikayesi (Kesit Hikayesi / Çehov Tarzı):
- Belirli bir olay örgüsü veya serim-düğüm-çözüm planı yoktur.
- Günlük yaşamdan bir kesit sunar, bir durumu, ruh halini veya atmosferi yansıtır.
- Merak unsuru arka plandadır, okuyucu olaydan çok duygu ve düşüncelere odaklanır.
- Türk edebiyatındaki önemli temsilcileri Sait Faik Abasıyanık, Memduh Şevket Esendal'dır.
⚠️ Dikkat: Olay hikayesinde "ne oldu?" sorusu önemlidir; durum hikayesinde ise "nasıl bir ruh hali var?" veya "nasıl bir an yaşanıyor?" soruları daha baskındır.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiil kök veya gövdelerinden türeyen, fiil özelliğini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Fiilimsiler, fiiller gibi çekimlenmezler (kip ve kişi eki almazlar).
- İsim-Fiil (Mastar): Fiile "-ma / -me, -mak / -mek, -ış / -iş / -uş / -üş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim görevinde kullanılır.
- Örnek: "Kitap okumak en sevdiğim şeydir." (okumak)
- Örnek: "Onun gülüşü beni mutlu etti." (gülüşü)
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiile "-an / -en, -ası / -esi, -maz / -mez, -ar / -er, -dik / -dık / -duk / -dük, -ecek / -acak, -miş / -mış / -muş / -müş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat görevinde kullanılır, genellikle bir ismi niteler.
- Örnek: "Gelen misafirleri karşıladık." (gelen)
- Örnek: "Yıkılası dağlar var önümüzde." (yıkılası)
- Örnek: "Görünmez bir kaza atlattık." (görünmez)
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç): Fiile "-ken, -alı / -eli, -madan / -meden, -ince / -ınca, -ip / -ıp, -arak / -erek, -dıkça / -dikçe, -r...-maz (gelir gelmez), -a...-a (koşa koşa), -casına / -cesine, -meksizin / -maksızın" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf görevinde kullanılır, fiili veya fiilimsiyi zaman ya da durum yönünden belirtir.
- Örnek: "Ders çalışırken uyuyakalmış." (çalışırken)
- Örnek: "Kapıyı açıp içeri girdi." (açıp)
- Örnek: "Çocuklar koşa koşa geldi." (koşa koşa)
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsiler kalıcı isim olabilir ve fiilimsi özelliğini kaybeder. (Örn: "Dondurma", "yemek", "çakmak" kelimeleri artık birer nesnenin adı olmuştur.)
📌 Yazım Kuralları
Türkçeyi doğru ve etkili kullanmak için yazım kurallarına uymak çok önemlidir. İşte bazı temel kurallar:
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel isimler (kişi, yer, millet, dil, din, mezhep adları), tarih ve coğrafya terimleri, unvanlar, kurum ve kuruluş adları büyük harfle başlar.
- Örnek: "Türk Dili ve Edebiyatı Dersini seviyorum."
- Örnek: "Ankara'da Kızılırmak Nehri'ni gördük."
- Birleşik Kelimelerin Yazımı:
- Anlam kaybına uğrayan veya yeni bir anlam kazanan birleşik kelimeler bitişik yazılır (hanımeli, demirbaş, aşevi).
- Ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişimi olanlar bitişik yazılır (kaynana, pazartesi).
- Somut olarak yer bildirmeyen "alt, üst, üzeri" sözcükleri bitişik yazılır (ayakaltı, bilinçaltı).
- İkinci kelimesi "-an / -en, -r / -ar / -er / -ır / -ir, -maz / -mez, -mış / -miş" ekleriyle kurulan sıfat-fiillerden oluşan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır (can kurtaran, oyunbozan).
- Ara yönler bitişik yazılır (güneydoğu).
- Belirtisiz isim tamlaması şeklinde olan yer adları bitişik yazılır (Çankaya, Kadıköy).
- Yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi varsa bitişik yazılır (hissetmek, kaybolmak). Yoksa ayrı yazılır (yardım etmek, fark etmek).
- Gerçek anlamını koruyan birleşik kelimeler genellikle ayrı yazılır (deniz yılanı, kuru fasulye).
- "-ki" ve "-de" Bağlaçlarının Yazımı:
- Bağlaç olan "-ki" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam çok bozulmaz (Sen ki çok çalışkansın.).
- İlgi eki olan "-ki" bitişik yazılır ve ismin yerini tutar (Benimki daha güzel.).
- Sıfat yapan "-ki" bitişik yazılır ve bir ismi niteler (Evdeki hesap çarşıya uymaz.).
- Bağlaç olan "-de / -da" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz (Sen de gel.).
- Ek olan "-de / -da" bitişik yazılır ve ismin bulunma halini bildirir (Evde kimse yok.).
- Sayıların Yazımı: Sayılar metin içinde yazıyla yazılır (iki yüz, on beş). Para ile ilgili işlemler, ölçüler, istatistiksel verilerde rakam kullanılır (15 kilogram, 100 lira). Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla yazılır (ikişer, dokuzar).
💡 İpucu: Birleşik kelimelerin yazımında en iyi yöntem, kelimelerin ayrı ayrı anlamlarını koruyup korumadığına bakmaktır. Eğer kelimeler bir araya gelince yeni bir anlam kazanmışsa genellikle bitişik yazılır.
📌 Noktalama İşaretleri
Metinlerde anlam karışıklığını önlemek, okumayı kolaylaştırmak ve vurguyu belirtmek için noktalama işaretleri kullanılır.
- Nokta (.): Cümle sonuna, kısaltmaların sonuna, sıra sayılarını belirtmek için, saat ve dakikaların arasına konur.
- Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak, sıralı cümleleri ayırmak, ara sözleri belirtmek, hitaplardan sonra, uzun cümlelerde özneyi belirtmek için kullanılır.
- Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmak, öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
- İki Nokta (:): Kendisinden sonra örnek verilecek veya açıklama yapılacak cümlelerin sonuna konur.
- Üç Nokta (...): Tamamlanmamış cümlelerin sonuna, alıntılarda atlanan yerleri belirtmek için, sözün bir yerde kesildiğini göstermek için kullanılır.
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşırma gibi duyguları anlatan cümle veya sözlerin sonuna, seslenme ve hitap sözlerinden sonra konur.
- Tırnak İşaretleri (" "): Başka birinden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözleri belirtmek, cümle içinde özel olarak vurgulanmak istenen sözleri belirtmek, eser adlarını belirtmek için kullanılır.
- Kısa Çizgi (-): Satır sonuna sığmayan kelimeleri bölmek, ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak, kelimelerin kök, ek veya hecelerini ayırmak için kullanılır.
- Uzun Çizgi (—): Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır.
💪 Motivasyon: Unutmayın, düzenli tekrar ve bol soru çözümü bu konularda ustalaşmanızı sağlayacaktır. Sınavda başarılar dilerim!
🎉 Başarılar!
