🎓 12. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 6. Senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu test, 12. sınıf inkılap tarihi dersinin 1. dönem 2. yazılı sınav konularını kapsar. Genellikle Milli Mücadele'nin başlangıcından, kongrelere, cephelere ve Lozan Barış Antlaşması'na kadar olan süreci içerir.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve Sonrası (30 Ekim 1918)
I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılan Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan bu antlaşma, Osmanlı'nın fiilen sona erdiğinin bir göstergesiydi. Antlaşma sonrası Anadolu işgallere açıldı.
- Önemli Maddeler: Özellikle 7. ve 24. maddeler, İtilaf Devletleri'nin işgallerine hukuki zemin hazırladı.
- 7. Madde: "İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa, herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkına sahip olacaktır." Bu madde ile Anadolu'nun her yeri işgale açık hale geldi.
- 24. Madde: "Doğu Anadolu'daki altı vilayette (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa, İtilaf Devletleri bu vilayetleri işgal edebilecektir." Bu madde ile Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı güdüldü.
- Sonuçları: Osmanlı ordusu terhis edildi, donanması teslim alındı, ulaşım ve iletişim araçları kontrol altına alındı.
⚠️ Dikkat: Mondros, Osmanlı'nın hukuken değil, fiilen sona erdiğini gösterir. Hukuki sonu, Saltanatın kaldırılmasıdır.
📌 İşgaller ve Milli Cemiyetler
Mondros sonrası başlayan işgallere karşı Anadolu'da farklı tepkiler doğdu. Bazı azınlıklar kendi devletlerini kurma hayaliyle zararlı cemiyetler kurarken, Türk halkı da direniş cemiyetleri oluşturdu.
- Zararlı Cemiyetler (Azınlıklar): Etnik-i Eterya, Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri. Amaçları: Osmanlı topraklarında kendi devletlerini kurmak.
- Zararlı Cemiyetler (Türkler): Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası, Teali İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti. Amaçları: Kurtuluşu padişahın ve halifenin yanında veya yabancı devletlerin himayesinde görmek.
- Yararlı Cemiyetler (Milli Cemiyetler): Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Milli Kongre Cemiyeti.
- Özellikleri: Genellikle bölgesel nitelikliydiler, işgallere karşı direnişi örgütlediler, basın-yayın yoluyla halkı bilinçlendirmeye çalıştılar. Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildiler.
💡 İpucu: Milli cemiyetlerin başlangıçta bölgesel olması, Milli Mücadele'nin ilk aşamalarında merkezi bir otoritenin henüz oluşmadığını gösterir.
📌 Kuvâ-yi Milliye
İşgalci güçlere karşı Türk halkının kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş birlikleridir.
- Ortaya Çıkış Nedenleri: Osmanlı ordusunun terhis edilmesi, hükümetin işgallere sessiz kalması, halkın can ve mal güvenliğini koruma isteği.
- Özellikleri: Bölgeseldirler, ihtiyaçlarını halktan karşılarlar, düşmanı yavaşlatırlar ancak tamamen durduramazlar.
- Sonuçları: Düzenli ordu kurulana kadar düşmanı oyalayarak zaman kazandırdılar, Milli Mücadele ruhunu canlı tuttular. Ancak disiplinsiz olmaları ve halka zarar verebilmeleri nedeniyle düzenli orduya geçiş zorunlu hale geldi.
📌 Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Genelgeler
Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Milli Mücadele'nin fiilen başlamasını sağladı.
- Samsun Raporu (22 Mayıs 1919): İşgallerin haksız olduğunu, İzmir'in işgalinin geçici olmadığını, Türk milletinin bağımsızlığını kurtarmaya kararlı olduğunu belirtti.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İlk ulusal direniş çağrısıdır. İşgallerin protesto edilmesini, mitingler yapılmasını istedi. Amacı: Milli bilinci uyandırmak.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin amacını, gerekçesini ve yöntemini belirleyen önemli bir belgedir.
- Amasya Genelgesi'nin Önemli Maddeleri:
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
- "İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum, milletimizi yok saymaktadır." (Gerekçe)
- "Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem)
- "Her türlü etki ve denetimden uzak milli bir kurul oluşturulmalıdır." (Temsil Heyeti'nin kurulma fikri)
💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin program taslağı niteliğindedir ve ilk kez "milli egemenlik" fikrinden üstü kapalı da olsa bahsedilmiştir.
📌 Erzurum ve Sivas Kongreleri
Milli Mücadele'nin yol haritasını çizen, ulusal kararların alındığı önemli toplantılardır.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Bölgesel toplanmasına rağmen ulusal kararlar alınmıştır.
- Erzurum Kongresi Kararları:
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Milli'nin ilk sinyali)
- "Her türlü yabancı işgal ve müdahaleye karşı millet topyekûn direnecektir."
- "Manda ve himaye kabul edilemez." (İlk kez ulusal düzeyde reddedildi.)
- "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hâkim kılmak esastır."
- Temsil Heyeti oluşturuldu (Başkanı Mustafa Kemal).
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm yurdu temsil eden delegelerin katıldığı, ulusal nitelikli bir kongredir.
- Sivas Kongresi Kararları:
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylandı.
- Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletildi.
⚠️ Dikkat: Erzurum Kongresi bölgesel toplanmış, ulusal kararlar almıştır. Sivas Kongresi ise hem toplanış hem de aldığı kararlar açısından tamamen ulusaldır.
📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî (Milli Ant)
Sivas Kongresi sonrası İstanbul Hükümeti ile Temsil Heyeti arasında Amasya Görüşmeleri yapıldı ve Osmanlı Mebusan Meclisi'nin toplanması kararlaştırıldı.
- Misak-ı Millî (28 Ocak 1920): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde "Felâh-ı Vatan Grubu" tarafından kabul edilen, Türk ulusunun bağımsızlık ve toprak bütünlüğü ilkelerini belirleyen yemindir.
- Misak-ı Millî'nin Önemli Maddeleri:
- Mondros Ateşkesi imzalandığı sırada işgal edilmemiş bölgelerin ayrılmaz bir bütün olduğu.
- Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selase) için gerekirse halk oylaması (plebisit).
- Batı Trakya'nın geleceğinin halk oylaması ile belirlenmesi.
- İstanbul'un ve Marmara'nın güvenliği sağlanırsa Boğazların dünya ticaretine açılması.
- Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar hak tanınması.
- Milli ve iktisadi gelişmemizi engelleyen her türlü siyasi, adli ve mali sınırlamanın (kapitülasyonlar) kaldırılması.
- Sonuçları: İtilaf Devletleri Misak-ı Millî'nin kabulünden rahatsız oldu ve İstanbul'u resmen işgal ederek Mebusan Meclisi'ni dağıttı (16 Mart 1920). Bu durum, Ankara'da yeni bir meclisin açılmasını hızlandırdı.
📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması (23 Nisan 1920)
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclisin toplanması için çağrı yaptı.
- Özellikleri:
- Kurucu Meclis niteliğindedir.
- Güçler Birliği ilkesini benimsemiştir (yasama, yürütme, yargı yetkileri mecliste).
- Demokratik ve ulusaldır (milletvekilleri seçimle gelmiştir).
- Savaş meclisi niteliğindedir (önceliği bağımsızlığı sağlamaktır).
- İhtilalci bir meclistir (yeni bir devlet kurma amacı güder).
- İlk Kararları:
- Hükümet kurmak zorunludur.
- Geçici bir hükümet başkanı tanımak veya padişah vekili atamak doğru değildir.
- Meclis'in üstünde hiçbir güç yoktur.
- Yasama ve yürütme yetkileri Meclis'e aittir.
- Meclis başkanı, aynı zamanda hükümetin de başkanıdır (Meclis Hükümeti Sistemi).
- Padişah ve Halife'nin durumu, Meclis'in kararına bağlıdır.
💡 İpucu: "Meclis'in üstünde hiçbir güç yoktur" maddesi, İstanbul Hükümeti ve padişahın yok sayıldığının açık bir göstergesidir.
📌 Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920)
I. Dünya Savaşı'nın sonunda Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan, ancak Türk milleti tarafından asla kabul edilmeyen bir antlaşmadır.
- Önemli Maddeleri:
- Osmanlı toprakları İtilaf Devletleri arasında paylaşılacak.
- Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermenistan ve Kürdistan kurulacak.
- İzmir ve çevresi Yunanistan'a bırakılacak.
- Boğazlar uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakılacak.
- Osmanlı ordusu 50.700 askerle sınırlı kalacak, ağır silahları olmayacak.
- Kapitülasyonlar genişletilerek devam edecek.
- Önemi: TBMM tarafından tanınmadığı ve uygulanamadığı için hukuken geçersiz sayılmıştır. Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini daha da alevlendirmiştir.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri
TBMM'nin açılmasından sonra, Milli Mücadele fiilen Doğu, Güney ve Batı cephelerinde yürütüldü.
- Doğu Cephesi:
- Kimlerle savaşıldı: Ermenilerle.
- Komutan: Kâzım Karabekir Paşa (15. Kolordu).
- Önemli Antlaşma: Gümrü Antlaşması (2-3 Aralık 1920). TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısıdır. Ermenistan, Sevr'i tanımadığını kabul etti ve Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk devlet oldu.
- Güney Cephesi:
- Kimlerle savaşıldı: Fransızlar ve onlarla işbirliği yapan Ermenilerle.
- Özelliği: Tamamen Kuvâ-yi Milliye ruhuyla, halkın direnişiyle kazanıldı (Maraş, Antep, Urfa direnişleri).
- Önemli Antlaşma: Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921). Fransızlarla imzalandı, Hatay hariç bugünkü Suriye sınırı çizildi. Fransa, TBMM Hükümeti'ni tanıyan ilk İtilaf devleti oldu.
- Batı Cephesi:
- Kimlerle savaşıldı: Yunanlılarla.
- Özelliği: Düzenli ordunun en büyük ve çetin mücadeleleri verdiği cephedir.
- Önemli Savaşlar: I. İnönü, II. İnönü, Kütahya-Eskişehir, Sakarya Meydan Muharebesi, Büyük Taarruz (Başkomutanlık Meydan Muharebesi).
- Komutanlar: İsmet İnönü (I. ve II. İnönü), Mustafa Kemal (Sakarya ve Büyük Taarruz).
⚠️ Dikkat: Güney Cephesi'nde Kuva-yi Milliye, Doğu ve Batı cephelerinde ise düzenli ordu etkili olmuştur.
📌 Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)
Büyük Taarruz'un başarısı sonrası İtilaf Devletleri ile TBMM arasında imzalanan, Kurtuluş Savaşı'nı fiilen sona erdiren antlaşmadır.
- Önemli Maddeleri:
- Türk-Yunan Savaşı sona erecek.
- Yunanlılar Doğu Trakya'yı 15 gün içinde boşaltacak ve TBMM'ye devredecek.
- İstanbul ve Boğazlar, TBMM yönetimine bırakılacak (ancak barış antlaşmasına kadar İtilaf askerleri kalacak).
- İtilaf Devletleri, barış antlaşması imzalanana kadar Türk topraklarında kalmaya devam edecek.
- Önemi: Savaş yapılmadan Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar kurtarıldı. Osmanlı Devleti hukuken sona erdi (İstanbul'un TBMM'ye bırakılması). Lozan Barış Konferansı'nın yolu açıldı.
📌 Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Türkiye Cumhuriyeti'nin tapu senedi niteliğindeki bu antlaşma, yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınmasını sağlamıştır.
- Konferansa Katılan Devletler: Türkiye, İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya, Yugoslavya (Boğazlar için Rusya ve Bulgaristan da katıldı).
- Türkiye'yi Temsil Eden Heyet: İsmet İnönü başkanlığında.
- Çözüme Kavuşan Konular:
- Sınırlar: Suriye, Irak (Musul hariç), Yunanistan, Bulgaristan sınırları çizildi.
- Kapitülasyonlar: Tamamen kaldırıldı. (En önemli kazanımlardan biri)
- Azınlıklar: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı sayıldı, eşit haklara sahip oldular.
- Boğazlar: Uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakıldı (Türkiye'nin egemenliğini kısıtlayan tek maddeydi, Montrö ile çözüldü).
- Savaş Tazminatları: Yunanistan, Karaağaç ve civarını savaş tazminatı olarak verdi.
- Osmanlı Borçları: Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.
- Çözülemeyen Konular: Musul sorunu (İngiltere ile ikili görüşmelere bırakıldı).
💡 İpucu: Lozan'da en çok tartışılan ve üzerinde en çok durulan konular "Kapitülasyonlar" ve "Ermeni Yurdu" olmuştur. Türkiye, bu konularda asla taviz vermemiştir.
