🎓 12. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 7. Senaryo Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 12. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz Atatürk Dönemi Türk dış politikası, II. Dünya Savaşı'na giden süreç ve Türkiye'nin bu dönemdeki durumu gibi ana konuları kapsamaktadır.
📌 Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası: Temel İlkeler ve Amaçlar
Atatürk döneminde Türkiye'nin dış politikası, ülkenin bağımsızlığını korumak, barışı sürdürmek ve uluslararası alanda saygın bir yer edinmek üzerine kurulmuştur. Bu dönemde izlenen politikalar, Cumhuriyet'in genç ve dinamik yapısını yansıtır.
- Tam Bağımsızlık: Hiçbir devletin iç işlerine karışmadan, kendi kararlarını alma yeteneğini korumak.
- Yurtta Barış, Dünyada Barış: Hem ülke içinde hem de uluslararası alanda barışı esas almak.
- Gerçekçilik: Hayalperest politikalardan kaçınarak, ülkenin gerçek gücü ve çıkarları doğrultusunda hareket etmek.
- Yayılmacılığa Karşı Olma: Başka ülkelerin topraklarında gözü olmamak ve mevcut sınırlara saygı duymak.
- Eşitlik: Uluslararası ilişkilerde tüm devletlerle eşit haklara sahip olmak.
💡 İpucu: Atatürk'ün "Yurtta Barış, Dünyada Barış" ilkesi, dış politikanın temel felsefesini özetler. Barışçıl çözümler her zaman öncelikliydi.
📌 Lozan'dan Kalan Sorunlar ve Çözümleri
Lozan Barış Antlaşması ile yeni Türk Devleti uluslararası alanda tanınmış olsa da, bazı konuların çözümü sonraya bırakılmıştı. Atatürk dönemi dış politikasının önemli bir kısmı bu sorunları barışçıl yollarla çözmeye odaklandı.
- Musul Sorunu (İngiltere ile): İngiltere'nin Irak üzerindeki etkisi nedeniyle Musul'un statüsü belirlenememişti. Sorun, Milletler Cemiyeti'ne taşındı ve 1926 Ankara Antlaşması ile Musul, Irak'a bırakıldı. Türkiye, Musul petrollerinin %10'undan pay alma hakkı kazandı.
- Nüfus Mübadelesi (Yunanistan ile): Batı Trakya Türkleri ile İstanbul Rumları hariç, Türkiye'deki Rumlar ile Yunanistan'daki Türklerin karşılıklı yer değiştirmesi kararlaştırılmıştı. Uygulamada çıkan sorunlar, 1930 Ahali Mübadelesi Sözleşmesi ile çözüldü.
- Dış Borçlar (Fransa ile): Osmanlı Devleti'nden kalan borçların ödenme biçimi ve miktarı konusunda Fransa ile anlaşmazlıklar yaşandı. 1933'te yapılan anlaşmayla borçlar taksitlendirildi ve Türk Lirası cinsinden ödenmesi kararlaştırıldı.
- Boğazlar Sorunu: Lozan'da Boğazlar'ın yönetimi uluslararası bir komisyona bırakılmış ve silahsızlandırılmıştı. Türkiye, egemenlik haklarına aykırı olan bu durumu değiştirmek istiyordu.
- Hatay Sorunu (Fransa ile): Fransa'nın Suriye üzerindeki mandası nedeniyle Hatay'ın statüsü belirsizdi. Türkiye, Hatay'ın Misakımillî sınırları içinde olduğunu savunuyordu.
⚠️ Dikkat: Lozan'dan kalan sorunların çözümü, Türkiye'nin uluslararası alandaki gücünü ve diplomatik başarısını gösterir. Özellikle Hatay'ın anavatana katılması (1939), en büyük dış politika başarısı olarak kabul edilir.
📌 Bölgesel ve Uluslararası Barış Arayışları
1930'lu yıllarda dünyada savaş rüzgarları eserken, Türkiye bölgesel ittifaklar kurarak ve uluslararası paktlara katılarak barışı koruma çabası içine girdi.
- Kellogg-Briand Paktı (1928): Savaşı bir ulusal politika aracı olarak yasaklayan uluslararası bir anlaşmaydı. Türkiye, 1929'da bu pakta katıldı.
- Litvinov Protokolü (1929): Kellogg-Briand Paktı'nın Doğu Avrupa ülkeleri arasında uygulanmasını sağlayan bir protokoldü. Türkiye de imzaladı.
- Balkan Antantı (1934): Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalanan bu pakt, Balkan ülkelerinin sınırlarını ve bağımsızlıklarını karşılıklı güvence altına almayı amaçladı. İtalya ve Almanya'nın yayılmacı politikalarına karşı bir önlem niteliğindeydi.
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936): Türkiye, Boğazlar Komisyonu'nun kaldırılmasını ve Boğazlar üzerinde tam egemenlik kurmayı talep etti. Uluslararası konferans sonucunda imzalanan Montrö Sözleşmesi ile Boğazlar'ın egemenliği Türkiye'ye geçti ve Türkiye'nin güvenliği sağlandı. Bu, Lozan'ın eksik bir yönünün giderilmesiydi.
- Sadabat Paktı (1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanan bu pakt, Ortadoğu'da barışı ve güvenliği sağlamayı hedefledi. İtalya'nın Habeşistan'ı işgali gibi gelişmeler bölge güvenliğini tehdit ediyordu.
📝 Not: Türkiye'nin bu paktlara katılımı, hem kendi güvenliğini sağlamak hem de uluslararası barışa katkıda bulunmak amacını taşır.
📌 II. Dünya Savaşı Öncesi Dünya ve Türkiye
1930'ların sonlarına doğru dünya, yeni bir büyük savaşın eşiğine gelmişti. Almanya, İtalya ve Japonya gibi totaliter devletlerin yayılmacı politikaları, uluslararası sistemi tehdit ediyordu.
- Savaşın Nedenleri:
- Versay Antlaşması'nın Almanya'ya getirdiği ağır şartlar ve Almanya'daki revizyonist (yeniden düzenleme yanlısı) istekler.
- Milletler Cemiyeti'nin uluslararası barışı korumada yetersiz kalması.
- Almanya'da Nazizm (Hitler), İtalya'da Faşizm (Mussolini) ve Japonya'da militarizm gibi yayılmacı ideolojilerin yükselişi.
- Hammadde ve pazar arayışı.
- Önemli Gelişmeler:
- Japonya'nın Mançurya'yı işgali (1931).
- İtalya'nın Habeşistan'ı işgali (1935).
- Almanya'nın Ren Bölgesi'ni askerden arındırılmış statüsünü ihlal etmesi (1936) ve Çekoslovakya'yı işgali (1938-1939).
- İspanya İç Savaşı (1936-1939).
- Türkiye'nin Tutumu: Türkiye, savaş öncesi dönemde tarafsız kalmaya özen gösterdi. Hem Almanya ve İtalya ile hem de İngiltere ve Fransa ile iyi ilişkiler kurarak denge politikası izledi.
💡 İpucu: II. Dünya Savaşı'nın çıkış nedenleri arasında I. Dünya Savaşı'nın sonuçlarının tam olarak çözümlenmemiş olması ve ekonomik bunalımların totaliter rejimleri güçlendirmesi önemli yer tutar.
📌 II. Dünya Savaşı Dönemi Türkiye
II. Dünya Savaşı 1939'da Almanya'nın Polonya'yı işgaliyle başladı. Türkiye, savaş boyunca tarafsız kalmaya çalıştı ancak savaşın etkilerinden kaçınamadı.
- Tarafsızlık Politikası: Türkiye, savaşın başından sonuna kadar aktif bir tarafsızlık politikası izledi. Hem Müttefik Devletler (İngiltere, Fransa, ABD, SSCB) hem de Mihver Devletler (Almanya, İtalya, Japonya) Türkiye'yi kendi yanlarına çekmeye çalıştı.
- Ekonomik Zorluklar: Savaş nedeniyle dış ticaret azaldı, üretim düştü. Enflasyon yükseldi ve karaborsacılık arttı. Hükümet, ekonomik sıkıntıları gidermek için çeşitli önlemler aldı.
- Alınan Önlemler:
- Milli Korunma Kanunu (1940): Hükümete ekonomiye müdahale yetkisi verdi. Fiyatları belirleme, stoklara el koyma gibi yetkiler tanındı.
- Varlık Vergisi (1942): Olağanüstü bir vergiydi. Savaş koşullarından faydalanarak haksız kazanç elde ettiği düşünülen kişilerden ve azınlıklardan yüksek oranlarda vergi alındı. Toplanan vergi miktarı az olsa da, psikolojik etkisi büyüktü.
- Ekmek Karnesi Uygulaması: Temel gıda maddelerinin dağıtımında eşitliği sağlamak amacıyla karnelerle ekmek dağıtımı yapıldı.
- Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu (1945): Toprak reformu yapmayı amaçladı ancak tam olarak uygulanamadı.
- Savaşa Katılma Baskıları: Müttefik Devletler, özellikle SSCB'nin savaşa girmesiyle Türkiye'nin savaşa katılmasını istedi. Türkiye, coğrafi konumu nedeniyle önemliydi.
- Savaşın Sonuna Doğru: 1945'te Yalta Konferansı'nda Birleşmiş Milletler'e kurucu üye olabilmek için savaşta Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etme şartı getirildi. Türkiye, 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya sembolik olarak savaş ilan etti.
⚠️ Dikkat: Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'ndaki tarafsızlık politikası, ülkeyi savaşın yıkımından korumuş ancak ekonomik ve sosyal açıdan büyük zorluklara yol açmıştır. Varlık Vergisi gibi uygulamalar, dönemin tartışmalı kararlarındandır.
