🎓 7. sınıf türkçe 2. dönem 1. yazılı 3. Senaryo Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 7. sınıf Türkçe 2. dönem 1. yazılı sınavının 3. senaryosunda karşılaşabileceğin fiilimsiler, cümlenin ögeleri, yazım kuralları, noktalama işaretleri, metin türleri ve söz sanatları gibi temel konuları sade bir dille özetler. Sınavda başarılı olmak için bu konuları iyi kavramaya dikkat et!
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiillerin hareket anlamını koruyup cümle içinde isim, sıfat veya zarf gibi görev yapan kelimelerdir. Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine özel ekler getirilerek oluşur ve asla kip eki almaz, çekimli fiil olmazlar.
- İsim-fiil (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri gelerek oluşur. Cümlede isim gibi kullanılır. Örnek: Gel-me, Oku-y-uş, Git-mek.
- ⚠️ Dikkat: Bazı kelimeler isim-fiil eki alsa da zamanla bir varlığın veya kavramın adı haline gelmişse (kalıcı isim olmuşsa) isim-fiil sayılmaz. Örnek: "dondurma" (yiyecek), "çakmak" (araç), "sarma" (yemek).
- Sıfat-fiil (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri gelerek oluşur. Genellikle bir ismi niteler. Örnek: Koş-an çocuk, Gel-ecek misafir, Kırıl-mış cam.
- 💡 İpucu: Sıfat-fiillerin nitelediği isim düşerse "adlaşmış sıfat-fiil" olur. Örnek: "Gelen" gitti. (Aslında "Gelen insan" gitti demek.)
- Zarf-fiil (Bağ-fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -meden, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -e...e, -maksızın, -casına" gibi ekler gelerek oluşur. Fiili veya fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden belirtir. Örnek: Gül-erek konuştu (nasıl?), Gel-ince haber ver (ne zaman?).
📌 Cümlenin Ögeleri
Cümleyi oluşturan ve yargıyı tamamlayan temel yapı taşlarıdır. Cümlenin ögelerini doğru bulmak için yükleme doğru sorular sormak çok önemlidir. Ögeleri bulurken kelime gruplarını (tamlamalar, fiilimsi grupları) asla bölme!
- Yüklem: Cümledeki işi, oluşu, hareketi veya yargıyı bildiren temel ögedir. Yüklem olmadan cümle olmaz. Örnek: "Geldi.", "Güzeldi.", "Öğretmendi."
- Özne: Yüklemdeki işi yapan veya yargının konusu olan ögedir. Yükleme "kim?" veya "ne?" soruları sorulur. Örnek: Çocuk oynuyor. Kitap okundu.
- Nesne (Düz Tümleç): Yüklemdeki işten etkilenen ögedir.
- Belirtili Nesne: Yükleme "neyi?", "kimi?" soruları sorulur. İsmin "-i" hal ekini alır. Örnek: Kitab-ı okudu.
- Belirtisiz Nesne: Yükleme "ne?" sorusu sorulur (özneyi bulduktan sonra). İsmin yalın halindedir. Örnek: Kitap okudu.
- Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemdeki işin yapıldığı yeri, yönü, çıkış noktasını veya durumunu bildiren ögedir. "-e, -de, -den" eklerini alır. Yükleme "kime?", "kimde?", "kimden?", "neye?", "neyde?", "neyden?", "nereye?", "nerede?", "nereden?" soruları sorulur. Örnek: Okul-a gitti, Ev-de kaldı, İzmir-den geldi.
- Zarf Tümleci: Yüklemdeki işin zamanını, durumunu, miktarını, yönünü veya sebebini bildiren ögedir. Yükleme "nasıl?", "ne zaman?", "ne kadar?", "niçin?", "nereye?" (ek almayan), "ne şekilde?" soruları sorulur. Örnek: Hızlıca yürüdü, Dün geldi, Çok güldü, Yukarı çıktı.
💡 İpucu: Cümlenin ögelerini bulurken önce yüklemi, sonra özneyi, sonra nesneyi, daha sonra tümleçleri bulmalısın. Bu sıra çok önemlidir!
📌 Yazım Kuralları
Türkçeyi doğru ve anlaşılır kullanmak için yazım kurallarına uymak çok önemlidir. Özellikle büyük harflerin, de/da ve ki'nin yazımına dikkat etmelisin.
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel isimler (kişi, yer, millet, dil, din, gezegen, yıldız adları), belirli tarih ve gün adları, unvanlar, kurum ve kuruluş adları, kitap, dergi, gazete adları (özel isim olanlar) büyük harfle başlar.
- De/Da'nın Yazımı:
- Bağlaç olan "de/da": Ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. Örnek: Sen de gel. (Sen gel.)
- Ek olan "-de/-da": Bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. Örnek: Evde kimse yok. (Ev kimse yok. -> Anlam bozuldu.)
- Ki'nin Yazımı:
- Bağlaç olan "ki": Ayrı yazılır. Örnek: Duydum ki gelmiş.
- Ek olan "-ki": Bitişik yazılır. Örnek: Evdeki hesap, seninki.
- ⚠️ Dikkat: "Sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki" kelimelerindeki "-ki" her zaman bitişik yazılır (SOMBaHÇeM kuralı).
- Sayıların Yazımı: Metin içinde sayılar genellikle yazıyla yazılır (iki yüz, on beş). Para, ölçü, istatistik gibi durumlarda rakamla yazılabilir. Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta (7.) veya kesme işaretiyle ek (-nci/-inci) getirilir (7'nci).
- Birleşik Kelimelerin Yazımı: Anlam kaybına uğrayan veya ses düşmesi/türemesi olan birleşik kelimeler bitişik yazılır (kaynana, pazartesi). Anlamını koruyan veya birleşme sırasında ses olayı olmayanlar genellikle ayrı yazılır (deniz yılanı, ana dil).
📌 Noktalama İşaretleri
Yazıda anlamı güçlendirmek, okunabilirliği artırmak ve duraklamaları belirtmek için kullanılırlar. Her işaretin belirli bir görevi vardır.
- Nokta (.): Cümle sonuna, bazı kısaltmalara, sıra bildiren sayılardan sonra konur.
- Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak, sıralı cümleleri ayırmak, ara sözleri belirtmek, hitaplardan sonra kullanmak gibi görevleri vardır.
- Noktalı Virgül (;): Kendi içinde virgüllerle ayrılmış cümleleri veya grupları ayırmak için kullanılır.
- İki Nokta (:): Açıklama veya örnek verilecek cümlenin sonuna, karşılıklı konuşmalarda konuşan kişinin adından sonra konur.
- Üç Nokta (...): Tamamlanmamış cümlelerin sonuna, alıntılarda atlanan yerlere, sözün bitmediğini göstermek için konur.
- Soru İşareti (?): Soru anlamı taşıyan cümlelerin sonuna konur.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşırma, acı gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna veya hitaplardan sonra konur.
- Tırnak İşareti (" "): Başkasına ait sözleri doğrudan aktarırken, eser adlarını belirtirken veya özel vurgu yapılmak istenen kelimeleri belirtirken kullanılır.
- Yay Ayraç ( ): Cümledeki açıklayıcı bilgileri, tiyatro eserlerinde hareketleri veya alıntıların kaynağını belirtmek için kullanılır.
📌 Metin Türleri
Yazılı anlatımda farklı amaçlara hizmet eden çeşitli metin türleri vardır. Her türün kendine özgü özellikleri bulunur ve bu özellikler metnin yazılış amacını belirler.
- Hikaye (Öykü): Yaşanmış veya yaşanabilecek olayları kısa ve öz bir şekilde anlatan düzyazı türüdür. Olay, yer, zaman ve kahramanlar bulunur.
- Roman: Hikayeye göre daha uzun, olayların ve kahramanların daha detaylı anlatıldığı, genellikle birden fazla olayın iç içe geçtiği düzyazı türüdür.
- Deneme: Yazarın herhangi bir konu hakkındaki kişisel görüşlerini, kanıtlama amacı gütmeden samimi bir dille anlattığı, öznel yazı türüdür.
- Makale: Bilimsel bir konuyu kanıtlarla, bilgi ve belgelerle destekleyerek nesnel bir dille anlatan, bilgi verme amacı güden yazı türüdür.
- Fıkra (Köşe Yazısı): Güncel bir konu hakkında yazarın kişisel görüşlerini, samimi ve esprili bir dille anlattığı kısa gazete veya dergi yazılarıdır.
- Biyografi: Tanınmış bir kişinin hayatını, başarılarını, başkası tarafından kaleme alınan yazı türüdür.
- Otobiyografi: Bir kişinin kendi hayatını kendisinin kaleme aldığı yazı türüdür.
- Haber Yazısı: Toplumu ilgilendiren güncel bir olayı, olabildiğince nesnel bir şekilde okuyucuya aktaran yazı türüdür. "5N1K" (ne, nerede, ne zaman, nasıl, niçin, kim) sorularına cevap verir.
- Gezi Yazısı: Yazarın gezdiği yerleri, gördüklerini, edindiği izlenimleri ve duygularını okuyucuya aktardığı yazı türüdür.
📌 Söz Sanatları
Duyguları ve düşünceleri daha etkili, güzel ve çarpıcı bir şekilde ifade etmek için kullanılan sanatsal yöntemlerdir. Şiirlerde ve edebi metinlerde sıkça karşımıza çıkarlar.
- Benzetme (Teşbih): İki farklı varlık veya kavram arasında ortak bir özellikten yola çıkarak zayıf olanı güçlü olana benzetmektir. Örnek: Aslan gibi asker. (Asker, cesaret yönünden aslana benzetilmiş.)
- Kişileştirme (Teşhis): İnsan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insana ait özellikler yüklemektir. Örnek: Rüzgar fısıldıyordu. (Fısıldamak insana ait bir özelliktir.)
- Konuşturma (İntak): Kişileştirilen varlıkları konuşturma sanatıdır. Konuşturma olan her yerde kişileştirme de vardır. Örnek: Ağaç dedi ki: "Beni kesmeyin!"
- Abartma (Mübalağa): Bir durumu veya olayı olduğundan çok büyük veya çok küçük göstermektir. Örnek: Bir of çeksem karşıki dağlar yıkılır. (Abartılı bir ifade.)
- Tezat (Karşıtlık): Birbirine zıt kavramları veya durumları bir arada kullanmaktır. Örnek: Ağlarım gülerken, gülerim ağlarken. (Ağlamak ve gülmek zıt kavramlardır.)
💡 İpucu: Söz sanatlarını günlük hayatta şarkılarda, şiirlerde ve hatta konuşmalarda bile sıkça kullanırız. Örnekleri iyi anlarsan ayırt etmen kolaylaşır.
