Aşağıdaki cümlelerden hangisinde hem basit hem de birleşik yapılı fiil bulunmaktadır?
A) Hava kararınca evine döndü ve yemeğini yedi.
B) Arkadaşıyla buluşmak için uzun süre bekledi.
C) Söylenenlere kulak asmadı, kendi bildiğini okudu.
D) Her sabah düzenli olarak spor yapar ve yürür.
Merhaba sevgili öğrenciler, bu soruda bizden hem basit hem de birleşik yapılı fiilin aynı cümlede bulunduğu seçeneği bulmamız isteniyor. Öncelikle "basit yapılı fiil" ve "birleşik yapılı fiil" kavramlarını hatırlayalım:
- Basit Yapılı Fiil: Tek bir fiil kökünden veya gövdesinden oluşan, herhangi bir yapım eki almamış fiillerdir. Sadece çekim ekleri alabilirler. Örneğin: "geldi", "okudu", "yapar".
- Birleşik Yapılı Fiil: Birden fazla kelimenin bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir. Üç çeşidi vardır:
- Kurallı Birleşik Fiiller: Yeterlilik (-ebil), tezlik (-iver), süreklilik (-edur, -ekal, -egel), yaklaşma (-eyaz) fiilleriyle kurulur. Örnek: "yazabildi", "gidiverdi".
- Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller: İsim soylu bir sözcükle "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" yardımcı fiillerinin birleşmesiyle oluşur. Örnek: "yardım etti", "hasta oldu".
- Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimleşmiş Birleşik Fiiller): Genellikle bir deyim şeklinde olan ve anlamca kaynaşmış fiillerdir. Örnek: "kulak asmak", "göz gezdirmek".
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Hava kararınca evine döndü ve yemeğini yedi.
- Bu cümlede fiiller "döndü" ve "yedi"dir.
- "döndü": "dön-" fiil köküne geçmiş zaman eki (-dü) gelmiştir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- "yedi": "ye-" fiil köküne geçmiş zaman eki (-di) gelmiştir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Bu cümlede sadece basit yapılı fiiller bulunmaktadır.
- B) Arkadaşıyla buluşmak için uzun süre bekledi.
- Bu cümlede asıl fiil "bekledi"dir. ("buluşmak" kelimesi fiilimsi, yani isim-fiildir.)
- "bekledi": "bekle-" fiil köküne geçmiş zaman eki (-di) gelmiştir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Bu cümlede sadece basit yapılı fiil bulunmaktadır.
- C) Söylenenlere kulak asmadı, kendi bildiğini okudu.
- Bu cümlede fiiller "kulak asmadı" ve "okudu"dur.
- "kulak asmadı": "kulak asmak" bir deyimdir ve anlamca kaynaşmış birleşik fiildir. Olumsuz çekimiyle karşımıza çıkmıştır. Dolayısıyla birleşik yapılıdır.
- "okudu": "oku-" fiil köküne geçmiş zaman eki (-du) gelmiştir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Bu cümlede hem birleşik yapılı ("kulak asmadı") hem de basit yapılı ("okudu") fiil bulunmaktadır. Aradığımız özellik bu seçenekte mevcuttur.
- D) Her sabah düzenli olarak spor yapar ve yürür.
- Bu cümlede fiiller "yapar" ve "yürür"dür.
- "yapar": "yap-" fiil köküne geniş zaman eki (-ar) gelmiştir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- "yürür": "yürü-" fiil köküne geniş zaman eki (-ür) gelmiştir. Yapım eki almadığı için basit yapılıdır.
- Bu cümlede sadece basit yapılı fiiller bulunmaktadır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, hem basit hem de birleşik yapılı fiilin bir arada bulunduğu seçeneğin C olduğunu görüyoruz.
Cevap C seçeneğidir.
