🎓 9. sınıf türk dili ve edebiyatı 2. dönem 1. yazılı 1. senaryo Test 3 - Ders Notu
Bu ders notu, 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersinin 2. dönem 1. yazılısında karşılaşabileceğin fiilimsiler, cümlenin ögeleri, Geçiş Dönemi Türk Edebiyatı, Anonim Halk Edebiyatı ve önemli metin türleri gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir. Bu konuları iyi anladığında sınavda başarılı olman çok daha kolaylaşacak!
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler gelerek fiilin özelliklerini kaybetmeden cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Çekimli fiiller gibi zaman ve şahıs eki almazlar, cümlede genellikle yan cümlecik kurarlar.
- İsim-fiiller (Mastar): Fiile "-ma / -me, -mak / -mek, -ış / -iş / -uş / -üş" ekleri getirilerek yapılır. Fiilin adını bildirirler.
- Örnek: "Kitap okumak en sevdiğim şeydir." (okumak)
- Örnek: "Onun gülüşü içimi ısıttı." (gülüşü)
- Sıfat-fiiller (Ortaç): Fiile "-an / -en, -ası / -esi, -maz / -mez, -ar / -er, -dik / -dık / -duk / -dük, -ecek / -acak, -miş / -mış / -muş / -müş" ekleri getirilerek yapılır. İsmi nitelerler veya adlaşmış sıfat-fiil olarak isim görevinde kullanılırlar.
- Örnek: "Gelecek nesiller için çalışmalıyız." (gelecek)
- Örnek: "Koşan çocuk düştü." (koşan)
- Zarf-fiiller (Bağ-fiil / Ulaç): Fiile "-ken, -alı / -eli, -madan / -meden, -ince / -ınca, -ip / -ıp / -up / -üp, -arak / -erek, -dıkça / -dikçe, -r...-mez, -a...-a, -casına / -cesine, -maksızın / -meksizin, -dığında / -diğinde" gibi ekler getirilerek yapılır. Fiili veya fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden belirtirler.
- Örnek: "Düşünerek karar vermelisin." (düşünerek)
- Örnek: "Oraya gelince beni ara." (gelince)
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsi ekleri zamanla kalıcı isim (dondurma, çakmak, yemek) veya kalıcı sıfat (yakacak odun) haline gelebilir. Bu durumda fiilimsi özelliklerini kaybederler ve artık fiilimsi sayılmazlar.
📌 Cümlenin Ögeleri
Cümlenin ögeleri, bir cümleyi oluşturan ve cümlede belirli görevler üstlenen sözcük veya sözcük gruplarıdır. Cümleyi doğru anlamak ve çözümlemek için ögeleri iyi bilmek gerekir. Ögeleri bulurken önce yüklemi, sonra özneyi, daha sonra nesneyi ve tümleçleri bulmak işinizi kolaylaştırır.
- Yüklem (Temel Öge): Cümlede işi, oluşu, hareketi veya yargıyı bildiren temel ögedir. Çekimli bir fiil veya ek fiil almış bir isim/isim soylu sözcük olabilir.
- Örnek: "Dün akşam çok güzel bir film izledik." (izledik: yüklem)
- Örnek: "O, sınıfın en çalışkan öğrencisiydi." (öğrencisiydi: yüklem)
- Özne (Temel Öge): Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargının konusu olan ögedir. "Kim?" veya "Ne?" sorularıyla bulunur.
- Örnek: "Çocuklar parkta oynuyor." (Çocuklar: özne)
- Örnek: "Rüzgar ağaçları sallıyordu." (Rüzgar: özne)
- Nesne (Tümleç): Yüklemden etkilenen ögedir. İki çeşittir:
- Belirtili Nesne: "-i" hal ekini alır. "Kimi?", "Neyi?" sorularıyla bulunur.
- Örnek: "Kitabı okudum." (Kitabı: belirtili nesne)
- Belirtisiz Nesne: Yalın haldedir. Yükleme sorulan "Ne?" sorusuyla bulunur (özneyi bulduktan sonra).
- Örnek: "Bakkaldan ekmek aldım." (ekmek: belirtisiz nesne)
- Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemi yer, yön, bulunma, ayrılma gibi yönlerden tamamlar. "-e, -de, -den" hal eklerini alır. "Kime?, Kimde?, Kimden?, Nereye?, Nerede?, Nereden?" sorularıyla bulunur.
- Örnek: "Eve gittim." (Eve: dolaylı tümleç)
- Örnek: "Okuldan geliyorum." (Okuldan: dolaylı tümleç)
- Zarf Tümleci (Belirteç Tümleci): Yüklemi zaman, durum, miktar, sebep, araç gibi yönlerden tamamlar. "Ne zaman?, Nasıl?, Ne kadar?, Niçin?, Neden?, Kiminle?, Neyle?" sorularıyla bulunur.
- Örnek: "Hızlıca yürüdü." (Hızlıca: zarf tümleci)
- Örnek: "Yarın pikniğe gideceğiz." (Yarın: zarf tümleci)
💡 İpucu: Cümlenin ögelerini bulurken kelime gruplarını (tamlamalar, deyimler, birleşik fiiller, fiilimsiler ve onlara bağlı sözcükler) asla bölme! Bir bütün olarak değerlendir.
📌 Geçiş Dönemi Türk Edebiyatı
İslamiyet'in Türkler arasında yayılmaya başlamasıyla birlikte, eski Türk edebiyatı ile İslam kültürünün etkisindeki yeni edebiyat arasında bir köprü görevi gören döneme "Geçiş Dönemi" denir (11-12. yüzyıllar). Bu dönemde hem milli hem de İslami unsurlar bir arada bulunur.
- Genel Özellikler:
- Hem Hakaniye Türkçesi hem de Arapça-Farsça sözcükler kullanılır.
- Hem hece hem de aruz ölçüsü bir arada görülür.
- Didaktik (öğretici) bir nitelik taşır.
- İslamiyet'in değerleri, ahlak anlayışı ve tasavvuf işlenir.
- Önemli Eserler ve Yazarları:
- Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip): "Mutluluk Veren Bilgi" anlamına gelir. Siyasetname özelliği taşır, devlet yönetimi ve ideal insanı anlatır. Alegorik (sembolik) bir eserdir.
- Divanü Lugati't-Türk (Kaşgarlı Mahmut): Türk dilinin ilk sözlüğü ve dil bilgisi kitabıdır. Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır, içinde sav, sagu, koşuk gibi eski Türk şiiri örnekleri bulunur.
- Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yükneki): "Hakikatler Eşiği" anlamına gelir. Ahlaki ve didaktik bir eserdir, ayet ve hadislerle desteklenir. Cömertlik, bilgi gibi konuları işler.
- Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi): Ahmet Yesevi'nin "hikmet" adı verilen şiirlerini içerir. Tasavvufi ve didaktik bir eserdir, Türkler arasında İslamiyet'in yayılmasında önemli rol oynamıştır.
💡 İpucu: Bu dönem eserleri, Türklerin İslamlaşma sürecini ve kültürel değişimini anlamak için çok önemlidir. Eserlerin isimlerini, yazarlarını ve ana konularını iyi ezberleyin.
📌 Anonim Halk Edebiyatı
Anonim Halk Edebiyatı, yazanı belli olmayan, halkın ortak malı olan ve sözlü gelenek yoluyla nesilden nesile aktarılan ürünlerden oluşur. Halkın duygu, düşünce ve yaşam tarzını yansıtır.
- Genel Özellikler:
- Sözlü gelenek ürünüdür, zamanla değişikliklere uğrayabilir.
- Yazarı belli değildir (anonimdir).
- Halkın diliyle, sade ve anlaşılır bir Türkçe ile oluşturulmuştur.
- Hece ölçüsü kullanılır, genellikle yarım uyak ve redif görülür.
- Dörtlük nazım birimi yaygındır.
- Başlıca Nazım Biçimleri:
- Mani: Genellikle 7'li hece ölçüsüyle söylenen, "aaxa" uyak düzenine sahip, tek dörtlükten oluşan kısa şiirlerdir. Aşk, ayrılık, doğa gibi konuları işler.
- Türkü: Kendine özgü bir ezgiyle söylenen, "bent" (asıl sözler) ve "kavuştak" (nakarat) bölümlerinden oluşan halk şiirleridir. Her konuda olabilir.
- Ninni: Annelerin çocuklarını uyutmak veya avutmak için söyledikleri, belirli bir ezgisi olan şiirlerdir.
- Ağıt: Ölen bir kişinin ardından duyulan acıyı, üzüntüyü dile getiren, yas bildiren şiirlerdir.
⚠️ Dikkat: Bu türlerde "anonim" kelimesi çok önemlidir. Yani kimin yazdığı bilinmez, halkın ortak ürünüdür ve nesilden nesile aktarılırken değişikliklere uğrayabilir.
📌 Metin Türleri
Farklı amaçlarla yazılmış metinlerin kendine özgü özellikleri vardır. Bu özellikler, metnin türünü belirler ve okuyucuya farklı bilgiler veya deneyimler sunar. Metin türlerini ayırt ederken yazarın amacı, üslubu ve kanıtlama amacı güdüp gütmediği gibi noktalara dikkat etmelisin.
- Deneme: Yazarın herhangi bir konu üzerindeki kişisel görüşlerini, duygu ve düşüncelerini kesin yargılara varmadan, samimi bir dille anlattığı yazı türüdür. Özneldir.
- Makale: Bir konuda bilgi vermek, bir düşünceyi kanıtlamak veya açıklamak amacıyla yazılan, bilimsel verilerle desteklenen, nesnel ve ciddi bir yazı türüdür.
- Fıkra (Köşe Yazısı): Güncel bir konu hakkında yazarın kişisel görüşlerini, kanıtlama amacı gütmeden, samimi ve esprili bir dille yazdığı kısa yazılardır. Gazete ve dergilerde yayımlanır.
- Sohbet (Söyleşi): Yazarın herhangi bir konuda okuyucuyla karşılıklı konuşuyormuş gibi, samimi bir üslupla düşüncelerini aktardığı yazı türüdür.
- Eleştiri (Tenkit): Bir sanat eserini (kitap, film, tablo vb.) veya bir düşünceyi olumlu veya olumsuz yönleriyle inceleyip değerlendiren yazı türüdür.
- Haber Yazısı: Toplumu ilgilendiren güncel bir olayı, olabildiğince nesnel, tarafsız ve doğru bir şekilde okuyucuya aktaran yazı türüdür. "5N1K" (ne, nerede, ne zaman, nasıl, niçin, kim) kuralına uyar.
- Gezi Yazısı (Seyahatname): Yazarın gezdiği, gördüğü yerleri, o yerlerin doğal güzelliklerini, tarihi ve kültürel özelliklerini, insanlarını kendi gözlemleriyle anlattığı yazı türüdür.
💡 İpucu: Bir metin türünü diğerinden ayırırken, yazarın amacının (bilgi vermek mi, düşündürmek mi, eğlendirmek mi?) ve üslubunun (nesnel mi, öznel mi?) ne olduğuna odaklanmak sana çok yardımcı olacaktır.
