9. sınıf türk dili ve edebiyatı 2. dönem 1. yazılı 4. senaryo Test 2

🎓 9. sınıf türk dili ve edebiyatı 2. dönem 1. yazılı 4. senaryo Test 2 - Ders Notu

Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 9. sınıf Türk dili ve edebiyatı 2. dönem 1. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel dil bilgisi ve yazım kuralları konularını kapsar. Sınavda başarılı olmak için fiilimsiler, cümle türleri, yazım ve noktalama işaretleri gibi konulara dikkat etmelisiniz.

📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)

Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiil gibi çekimlenmeyen, cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Üç çeşidi vardır:

• İsim-Fiil (Mastar): Fiil kök veya gövdelerine "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılırlar.
  • Örnek: Kitap okumayı çok severim. (Okumak eyleminin adı)
  • Örnek: Onun gülüşü beni mutlu etti.
• Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiil kök veya gövdelerine "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" (anası mezar dikecekmiş) ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat görevi üstlenir, isimleri nitelerler.
  • Örnek: Koşan çocuk düştü. (Hangi çocuk? Koşan çocuk)
  • Örnek: Gelecek günler güzel olacak.
• Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiil kök veya gövdelerine "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e...e, -r...mez, -casına, -maksızın, -dığında" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf görevi üstlenir, fiilleri veya fiilimsileri zaman ya da durum yönünden belirtirler.
  • Örnek: Gülerek konuştu. (Nasıl konuştu? Gülerek)
  • Örnek: Ders çalışırken uyuyakalmışım. (Ne zaman uyuyakaldım? Çalışırken)

⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsiler zamanla kalıplaşarak bir varlığın veya kavramın adı olabilir. Bunlara "kalıcı isim" denir ve fiilimsi sayılmazlar. (Örn: dondurma, çakmak, dolma, giriş, çıkış)

💡 İpucu: Fiilimsiler olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler, ancak çekimli fiiller gibi şahıs eki almazlar.

📌 Cümle Türleri (Yapılarına Göre Cümleler)

Cümleler yapılarına göre dörde ayrılır:

• Basit Cümle: Tek bir yüklemi olan ve içinde fiilimsi veya başka bir yan cümle bulunmayan cümlelerdir. Tek bir yargı bildirir.
  • Örnek: Çocuklar parkta oynuyor.
  • Örnek: Hava çok soğuktu.
• Birleşik Cümle: Bir temel cümle ve en az bir yan cümleden oluşan cümlelerdir. Yan cümleler genellikle fiilimsilerle, "ki" bağlacıyla, şart ekiyle (-se/-sa) veya iç içe geçmiş alıntı cümlelerle kurulur.
  • Örnek: Kitabı okuyunca çok etkilendim. (Yan cümle: okuyunca)
  • Örnek: Dedem ki çok bilgedir, bize nasihat etti.
  • Örnek: Hava güzel olursa pikniğe gideriz.
• Sıralı Cümle: Birden fazla yüklemi olan, bu yüklemlerin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir. Yargılar arasında anlam ilişkisi vardır.
  • Örnek: Kapıyı açtım, içeri girdim.
  • Örnek: O çok çalıştı; sonunda başardı.
• Bağlı Cümle: Birden fazla yüklemi olan, bu yüklemlerin "ve, veya, ama, fakat, ancak, lakin, çünkü, oysa, halbuki" gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir.
  • Örnek: Geldi ve beni buldu.
  • Örnek: Çok uykum vardı ama ders çalıştım.

💡 İpucu: Bir cümlede kaç tane yüklem varsa, o kadar temel yargı vardır. Fiilimsiler yüklem değildir, yan yargı oluşturur.

📌 Yazım Kuralları

Doğru ve etkili iletişim için yazım kurallarına uymak çok önemlidir. İşte bazı temel kurallar:

• Büyük Harflerin Kullanımı:
  • Cümleler büyük harfle başlar.
  • Özel isimler (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din ve mezhep adları, gezegen ve yıldız adları vb.) büyük harfle başlar.
  • Kurum, kuruluş, dernek, iş yeri adlarının her kelimesi büyük harfle başlar.
  • Kitap, dergi, gazete adlarının her kelimesi büyük harfle başlar (özel ad olmayanlar hariç, Örn: Milliyet gazetesi).
  • Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar (Örn: 29 Ekim 1923 Salı).
• Sayıların Yazımı:
  • Metin içinde sayılar genellikle yazıyla yazılır (Örn: iki hafta sonra, üç bin kişi).
  • Saat, para tutarı, ölçü, istatistikî verilerde rakam kullanılır (Örn: 14.30'da, 5 kilogram).
  • Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta konur (5.) veya ek getirilir (5.'inci).
• Birleşik Kelimelerin Yazımı:
  • Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması olan birleşik kelimeler bitişik yazılır (Örn: kaynana, pazartesi, aslanağzı).
  • Bazı fiillerle kurulan birleşik fiiller bitişik yazılır (Örn: hissetmek, zannetmek).
  • Alt, üst, üzeri sözcükleriyle kurulan somut yer bildirmeyenler bitişik yazılır (Örn: ayakaltı, öğleüstü, bilinçaltı).
  • Genellikle ayrı yazılanlar: hayvan isimleri (deniz yılanı), bitki isimleri (yer elması), hastalık isimleri (kuş palazı) vb.
• "-de / -da" Bağlacı ve Ekinin Yazımı:
  • Bağlaç olan "de/da" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz (Örn: Sen de gel.).
  • Ek olan "-de/-da" bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur (Örn: Evde kimse yok.).
• "-ki" Bağlacı ve Ekinin Yazımı:
  • Bağlaç olan "ki" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz (Örn: Duydum ki geliyormuşsun.).
  • Ek olan "-ki" bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur. Genellikle ilgi eki veya sıfat yapan ek olarak kullanılır (Örn: Evdeki hesap, seninki).

⚠️ Dikkat: "mi" soru eki her zaman ayrı yazılır ve kendisinden sonra gelen ekler bitişik yazılır (Örn: Geliyor musun?).

📌 Noktalama İşaretleri

Noktalama işaretleri, yazılı anlatımda anlam karışıklığını önler ve okumayı kolaylaştırır:

• Nokta (.):
  • Cümlenin sonuna konur.
  • Bazı kısaltmaların sonuna konur (Dr., Mah.).
  • Sıra sayılarını belirtmek için kullanılır (2., 3.).
• Virgül (,):
  • Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak için kullanılır.
  • Sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
  • Hitaplardan sonra konur (Sevgili Arkadaşım,).
  • Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için kullanılır.
• Noktalı Virgül (;):
  • Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
  • Tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır (Örn: Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul, Aslan; kız çocuklara ise İnci, Çiçek, Gönül adları verilir.).
• İki Nokta (:):
  • Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlenin sonuna konur.
  • Kendisiyle ilgili açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur.
• Üç Nokta (...):
  • Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur.
  • Alıntılarda atlanan yerleri belirtmek için kullanılır.
  • Sözün bir yerde kesildiğini göstermek için kullanılır.
• Soru İşareti (?):
  • Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
  • Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan yer, tarih vb. durumlar için kullanılır ($1496$ (?) yılında doğdu.).
• Ünlem İşareti (!):
  • Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya ibarelerin sonuna konur.
  • Hitap ve seslenme sözlerinden sonra konur (Ey Türk gençliği!).
• Tırnak İşareti (" "):
  • Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır.
  • Cümle içinde özellikle belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır.
  • Kitap, dergi adları ve yazı başlıkları tırnak içine alınabilir.

💡 İpucu: Noktalama işaretlerinin doğru kullanımı, cümlenin anlamını tamamen değiştirebilir. "Oku adam ol!" ile "Oku, adam ol!" arasındaki farkı düşünün.