10. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı 1. senaryo Test 3

🎓 10. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı 1. senaryo Test 3 - Ders Notu

Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 10. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz temel konuları kapsar. Osmanlı Devleti'nin son dönemleri, I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele'nin ilk aşamaları üzerinde duracağız.

📌 Osmanlı Devleti'ni Kurtarma Fikirleri ve Gelişmeler

19. yüzyılda Osmanlı Devleti, büyük toprak kayıpları yaşamış ve dağılma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştı. Bu durumu engellemek için çeşitli reformlar yapıldı ve farklı fikir akımları ortaya çıktı.

• Tanzimat Dönemi (1839-1876): Batılılaşma yolunda önemli adımlar atıldı.
  • Tanzimat Fermanı (1839): Padişahın yetkileri ilk kez kanunla sınırlandı, hukuk üstünlüğü vurgulandı.
  • Islahat Fermanı (1856): Azınlıklara daha fazla hak tanındı, Batılı devletlerin iç işlerimize karışmasını önleme amacı vardı.
• Meşrutiyet Dönemleri: Yönetimde halkın temsilini içeren anayasal rejim denemeleri yapıldı.
  • I. Meşrutiyet (1876): İlk anayasa (Kanun-i Esasi) ilan edildi, Osmanlı Mebusan Meclisi açıldı.
  • II. Meşrutiyet (1908): İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskısıyla yeniden ilan edildi, çok partili hayata geçiş denemeleri yaşandı.
• Fikir Akımları: Devletin kurtuluşu için ortaya atılan başlıca düşünceler şunlardır:
  • Osmanlıcılık: Din, dil, ırk ayrımı yapmadan tüm Osmanlı vatandaşlarını bir arada tutmayı amaçladı. (Balkan Savaşları ile önemini yitirdi.)
  • İslamcılık (Ümmetçilik): Tüm Müslümanları halife etrafında birleştirmeyi hedefledi. (I. Dünya Savaşı'nda Arapların Osmanlı'ya karşı savaşmasıyla zayıfladı.)
  • Batıcılık: Batı'nın bilim ve tekniğini alarak modernleşmeyi savundu. (Cumhuriyet döneminde daha etkili oldu.)
  • Türkçülük (Turancılık): Tüm Türkleri tek çatı altında toplamayı amaçladı. (Milli Mücadele'de ve Cumhuriyet döneminde güçlendi.)

💡 İpucu: Tanzimat ve Islahat Fermanları, Osmanlı Devleti'nin Batılılaşma çabalarının ve azınlık sorunlarını çözme girişimlerinin önemli adımlarıdır.

📌 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti'nin Durumu

Osmanlı Devleti, 20. yüzyılın başlarında da büyük siyasi ve askeri sorunlarla boğuşuyordu.

• Trablusgarp Savaşı (1911-1912): İtalya'nın sömürgecilik hevesiyle Osmanlı toprağı olan Trablusgarp'a saldırması.
  • Mustafa Kemal gibi genç subaylar gönüllü olarak bölgeye gidip yerel halkı örgütledi.
  • Balkan Savaşları'nın başlamasıyla Osmanlı Devleti, İtalya ile Uşi Antlaşması'nı imzalayarak Trablusgarp ve Bingazi'yi kaybetti.
• Balkan Savaşları (1912-1913): Balkan devletlerinin (Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan, Karadağ) Osmanlı'ya karşı birleşerek topraklarını genişletme isteği.
  • Osmanlı Devleti, I. Balkan Savaşı'nda büyük bir yenilgi aldı ve neredeyse tüm Balkan topraklarını kaybetti (Edirne dahil).
  • II. Balkan Savaşı'nda ise Bulgaristan'ın fazla toprak alması üzerine diğer Balkan devletleri ve Osmanlı birleşerek Bulgaristan'a saldırdı. Osmanlı, Edirne ve Kırklareli'yi geri aldı.

⚠️ Dikkat: Balkan Savaşları, Osmanlıcılık fikrinin tamamen önemini yitirmesine ve Türkçülük akımının güçlenmesine neden olmuştur.

📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti

Avrupa'da büyük devletler arasındaki rekabet, sömürgecilik yarışı ve milliyetçilik akımları I. Dünya Savaşı'nın çıkış nedenleridir.

• Savaşın Nedenleri:
  • Genel Nedenler: Sömürgecilik, hammadde ve pazar arayışı, silahlanma yarışı, milliyetçilik, bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
  • Özel Nedenler: Almanya-Fransa arasındaki Alsas-Loren sorunu, Rusya'nın Panslavizm politikası, Avusturya-Macaristan ile Rusya'nın Balkanlardaki çıkar çatışmaları.
  • Savaşın Başlaması: Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi.
• Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girmesi:
  • İttihat ve Terakki yöneticilerinin Almanya hayranlığı.
  • Kaybedilen toprakları geri alma isteği.
  • Kapitülasyonlardan kurtulma arzusu.
  • Almanya'nın Osmanlı'yı kendi safında savaşa sokma isteği (yeni cepheler açarak yükünü hafifletmek).
  • Goeben ve Breslau gemilerinin Karadeniz'e açılarak Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı savaşa girdi.
• Osmanlı Cepheleri:
  • Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas (Rusya'ya karşı, Sarıkamış faciası) ve Kanal (İngiltere'ye karşı, Süveyş Kanalı'nı ele geçirme).
  • Savunma Cepheleri: Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme girişimine karşı, Mustafa Kemal'in yıldızının parladığı cephe), Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.
  • Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya (müttefiklere yardım amacıyla).

💡 İpucu: Çanakkale Cephesi'ndeki başarı, I. Dünya Savaşı'nın süresini uzatmış ve Mustafa Kemal'in Milli Mücadele'deki liderliğini pekiştirmiştir.

📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve Sonuçları

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrıldı ve 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı.

• Önemli Maddeleri:
  • 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek. (Bu madde, Anadolu'nun işgaline hukuki zemin hazırladı.)
  • 24. Madde: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecek. (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı.)
  • Osmanlı ordusu terhis edilecek, silahları toplanacak.
  • Boğazlar İtilaf Devletleri'ne açılacak.
  • Haberleşme ve ulaşım araçları İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecek.
• Mondros Sonrası İşgaller ve Tepkiler:
  • Antlaşma sonrası Anadolu hızla işgal edilmeye başlandı.
  • Türk halkı işgallere karşı Kuva-yi Milliye (Milli Kuvvetler) adı verilen bölgesel direniş örgütleri kurdu.
  • Farklı amaçlarla cemiyetler kuruldu:
    • Yararlı Cemiyetler: Milli Mücadele'yi destekleyen, işgallere karşı direnen cemiyetler (Trakya-Paşaeli, İzmir Müdafaa-i Hukuk, Kilikyalılar, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk vb.).
    • Zararlı Cemiyetler:
      • Azınlık Cemiyetleri: Rum (Mavri Mira, Etnik-i Eterya, Pontus Rum), Ermeni (Hınçak, Taşnak). Kendi devletlerini kurmayı amaçladılar.
      • Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: İngiliz Muhipleri, Teali İslam, Kürt Teali, Hürriyet ve İtilaf Fırkası. Manda ve himayeyi savundular veya saltanatı desteklediler.

⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. maddesi, işgallere uluslararası hukukta bir dayanak oluşturmak amacıyla konulmuştur. Bu madde, Anadolu'nun birçok yerinin işgal edilmesine yol açmıştır.

📌 Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi

Mustafa Kemal Paşa, Mondros sonrası başlayan işgallere karşı ulusal bir direniş başlatmak için Anadolu'ya geçti.

• Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): İşgallere karşı halkı bilinçlendirmek ve direnişi örgütlemek amacıyla Anadolu'ya geçti.
• Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesini istedi, azınlıklara kötü davranılmamasını vurguladı.
• Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi belirlendi.
  • "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
  • "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem)
  • Temsil Heyeti'nin kurulması fikri ortaya atıldı.
  • Mustafa Kemal, bu genelge sonrası askerlik görevinden istifa etti (sine-i millete döndü).
• Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919): Bölgesel bir kongre olmasına rağmen ulusal kararlar alındı.
  • "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz."
  • "Manda ve himaye kabul edilemez." (İlk kez ulusal düzeyde reddedildi.)
  • Geçici bir hükümet kurulması fikri, Temsil Heyeti'nin oluşturulması.
• Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Ulusal bir kongredir.
  • Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylandı.
  • Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale geldi.
  • Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
  • İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
  • Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
• Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) ile Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.
• Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması (12 Ocak 1920): Misak-ı Milli kararları kabul edildi.
• Misak-ı Milli (Milli Ant): Türk yurdunun sınırlarını çizen, bağımsızlık ilkelerini belirten kararlardır.
  • Vatanın bölünmezliği, kapitülasyonların kaldırılması, Boğazlar'ın güvenliği, azınlık hakları ve dış borçlar gibi konuları içerir.
• İstanbul'un Resmen İşgali (16 Mart 1920): İtilaf Devletleri, Misak-ı Milli kararlarının kabul edilmesi üzerine İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı.

💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin yol haritasıdır. Erzurum ve Sivas Kongreleri ise bu yol haritasının uygulamaya konulduğu önemli duraklardır.

📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması ve Faaliyetleri

İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da yeni bir meclis toplama kararı aldı.

• TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): Ankara'da açılan bu meclis, ulusal egemenliğe dayalı, olağanüstü yetkilere sahip bir meclistir.
• İlk Kararları (24 Nisan Kararları):
  • Hükümet kurmak zorunludur.
  • Geçici bir hükümet başkanı tanımak veya padişah vekili atamak doğru değildir.
  • Meclis'in üstünde hiçbir güç yoktur (İstanbul Hükümeti'ni ve padişahı yok saydı).
  • Yasama ve yürütme yetkileri Meclis'te toplanmıştır (güçler birliği ilkesi, hızlı karar alma ve uygulama için).
  • Meclis başkanı, hükümetin de başkanıdır.
  • Padişah ve halife, Meclis'in çıkaracağı kanunlara göre hareket edecektir.
• Özellikleri: Kurucu, ihtilalci, ulusal, gazi meclis, güçler birliği ilkesini benimsemiş.

⚠️ Dikkat: TBMM'nin açılmasıyla birlikte Milli Mücadele, hem askeri hem de siyasi bir zemine oturmuş, ulusal irade temsil edilmeye başlanmıştır.

📌 Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920)

I. Dünya Savaşı'ndan sonra İtilaf Devletleri'nin Osmanlı Devleti ile imzaladığı barış antlaşmasıdır.

• Özellikleri:
  • Osmanlı Devleti'ni tamamen parçalayan, egemenlik haklarını yok sayan ağır şartlar içeriyordu.
  • Boğazlar uluslararası bir komisyona bırakılacak.
  • Doğu Anadolu'da Ermeni ve Kürdistan devletleri kurulması öngörülüyordu.
  • Osmanlı ordusu çok kısıtlı sayıda olacak, donanması olmayacak.
  • Kapitülasyonlar devam edecek ve genişletilecekti.
• Geçersizliği: Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından onaylanmadığı ve TBMM tarafından reddedildiği için hukuken geçersiz bir antlaşmadır. Misak-ı Milli'ye tamamen aykırıdır.

💡 İpucu: Sevr Antlaşması, Türk milleti için yok oluş fermanı niteliğindeydi ve Milli Mücadele'nin haklılığını bir kez daha ortaya koydu.

📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri

TBMM, Sevr Antlaşması'nı yırtıp atmak ve vatanı kurtarmak için üç ana cephede mücadele etti.

• Doğu Cephesi:
  • Komutan: Kazım Karabekir Paşa.
  • Kuvvetler: Osmanlı'dan kalan düzenli ordu (15. Kolordu).
  • Düşman: Ermeniler.
  • Sonuç: Ermeniler yenilgiye uğratıldı, Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) imzalandı. TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısıdır. Doğu sınırı güvence altına alındı.
• Güney Cephesi:
  • Komutan: Düzenli ordu yoktu, Kuva-yi Milliye birlikleri savaştı.
  • Düşman: Fransızlar ve onlarla işbirliği yapan Ermeniler.
  • Önemli Direnişler: Maraş (Sütçü İmam), Antep (Şahin Bey), Urfa (Ali Saip Bey). Bu şehirlere "Kahraman", "Gazi", "Şanlı" unvanları verildi.
  • Sonuç: Kuva-yi Milliye'nin başarılı direnişi sayesinde Fransızlar bölgeden çekilmek zorunda kaldı (Ankara Antlaşması 1921).
• Batı Cephesi:
  • Komutan: İsmet İnönü (düzenli ordu kurulduktan sonra). Başlangıçta Kuva-yi Milliye vardı.
  • Düşman: Yunanlılar (İngiliz destekli).
  • Muharebeler:
    • I. İnönü Savaşı (Ocak 1921): TBMM'nin düzenli ordusunun ilk zaferi. Teşkilat-ı Esasiye (ilk anayasa) kabul edildi, Londra Konferansı düzenlendi, İstiklal Marşı kabul edildi.
    • II. İnönü Savaşı (Mart 1921): Yunanlılara karşı ikinci zafer. Mustafa Kemal, İsmet Paşa'ya "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz!" dedi.
    • Kütahya-Eskişehir Savaşları (Temmuz 1921): Düzenli ordunun tek yenilgisi. Meclis'in Kayseri'ye taşınması gündeme geldi. Mustafa Kemal Başkomutanlık yetkisini aldı.
    • Sakarya Meydan Muharebesi (Ağustos-Eylül 1921): Mustafa Kemal'in "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." emriyle kazanıldı. Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verildi. Fransızlarla Ankara Antlaşması imzalandı.
    • Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (Ağustos-Eylül 1922): Türk ordusunun kesin zaferi. Yunan ordusu Anadolu'dan tamamen atıldı. Mudanya Ateşkes Antlaşması'na giden yolu açtı.

💡 İpucu: Batı Cephesi'ndeki savaşlar, Milli Mücadele'nin kaderini belirleyen en kritik mücadelelerdir. Her bir zafer, TBMM'nin otoritesini ve uluslararası saygınlığını artırmıştır.

📝 Umarım bu ders notları, sınavınıza hazırlanırken size yol gösterir ve konuları daha iyi anlamanıza yardımcı olur. Başarılar dilerim!