🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı 2. senaryo Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı sınavının 2. senaryosunda karşılaşabileceğin konuları kapsar. Özellikle I. Dünya Savaşı, Mondros Ateşkes Antlaşması, işgaller ve Milli Mücadele'nin ilk aşamaları üzerinde duracağız.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
I. Dünya Savaşı (1914-1918), dünya tarihinde büyük değişimlere yol açan küresel bir çatışmadır. Osmanlı Devleti de bu savaşta önemli bir rol oynamıştır.
- Savaşın Nedenleri:
- Sanayi İnkılabı sonrası hammadde ve pazar arayışı.
- Sömürgecilik yarışı ve emperyalizm.
- Milliyetçilik akımının etkisiyle devletler arası rekabet.
- Bloklaşmalar (Üçlü İtilaf ve Üçlü İttifak).
- Silahlanma yarışı.
- Fransa-Almanya arasındaki Alsace-Lorraine sorunu, Rusya'nın Panslavizm politikası.
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi:
- Almanya'nın desteğiyle Goben ve Breslav gemilerinin (Yavuz ve Midilli) Karadeniz'de Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa dahil oldu.
- Savaşa girmenin temel nedenleri arasında kaybedilen toprakları geri alma, Turancılık ideali, kapitülasyonlardan kurtulma ve siyasi yalnızlıktan çıkma isteği yer alır.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas (Rusya'ya karşı, Enver Paşa'nın Turancılık hayali) ve Kanal (İngiltere'ye karşı, Süveyş Kanalı'nı ele geçirme).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme ve Rusya'ya yardım ulaştırma girişimi, Mustafa Kemal'in yıldızının parladığı cephe), Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin.
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Romanya, Makedonya (Müttefiklere yardım amacıyla).
💡 İpucu: Osmanlı Devleti, Çanakkale Cephesi hariç diğer tüm cephelerde önemli kayıplar vermiştir. Çanakkale Zaferi, savaşın süresini uzatmış ve Mustafa Kemal'i Türk halkı arasında tanınır hale getirmiştir.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve İşgaller
I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılan Osmanlı Devleti, ağır şartlar içeren Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamak zorunda kaldı.
- Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918):
- Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren bir antlaşmadır.
- 7. Madde: "İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkına sahip olacaktır." Bu madde, Anadolu'daki işgallerin hukuki dayanağını oluşturmuştur.
- 24. Madde: "Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput (Elazığ), Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecektir." Bu madde, bölgede bir Ermeni devleti kurma amacını taşır.
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephane İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakılacak.
- Tüm ulaşım ve haberleşme araçları İtilaf Devletleri'nin denetimine geçecek.
- Antlaşma Sonrası İşgaller:
- Mondros'un imzalanmasının ardından İtilaf Devletleri, Anadolu'nun çeşitli bölgelerini işgal etmeye başladı.
- İlk işgal edilen yer Musul (İngiltere) oldu.
- İzmir'in Yunanlılar tarafından işgali (15 Mayıs 1919), Milli Mücadele'nin başlamasında önemli bir dönüm noktasıdır.
- İngilizler, Fransızlar, İtalyanlar ve Yunanlılar Anadolu'yu farklı bölgelerde işgal ettiler.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin egemenlik haklarını kısıtlayan ve ülkeyi işgallere açık hale getiren çok ağır bir antlaşmadır. Özellikle 7. ve 24. maddeler işgallerin yasal zeminini oluşturmuştur.
📌 Azınlık Cemiyetleri, Milli Varlığa Düşman Cemiyetler ve Kuvâ-yi Milliye
İşgaller karşısında farklı tepkiler ortaya çıkmıştır.
- Azınlık Cemiyetleri:
- Mondros sonrası bağımsız devlet kurma hayalleriyle ortaya çıkan cemiyetlerdir.
- Örn: Mavri Mira (Rum), Pontus Rum (Rum), Hınçak ve Taşnak (Ermeni), Alyans İsrailit (Yahudi).
- Amaçları, İtilaf Devletleri'nin desteğiyle kendi bağımsız devletlerini kurmaktır.
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler:
- Türkler tarafından kurulmuş olsalar da Milli Mücadele'ye karşı çıkan veya padişahlık/halifelik yanlısı olan cemiyetlerdir.
- Örn: Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası, Teali-i İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti.
- Ortak özellikleri, kurtuluşu mandacılıkta veya padişahın otoritesinde görmeleridir.
- Kuvâ-yi Milliye (Milli Kuvvetler):
- İşgallere karşı Türk halkının kendiliğinden oluşturduğu silahlı direniş örgütleridir.
- Tek merkezden yönetilmezler, bölgeseldirler.
- Düzenli ordu kurulana kadar işgalleri yavaşlatmış, halkın direniş ruhunu canlı tutmuşlardır.
- İlk Kuvâ-yi Milliye hareketi Güney Cephesi'nde (Hatay Dörtyol) Fransızlara karşı başlamıştır.
📝 Not: Kuvâ-yi Milliye, düşmanı yurttan atacak güce sahip değildi ancak düzenli ordunun kurulmasına zaman kazandırmış ve halkın mücadele azmini artırmıştır.
📌 Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Kongreler Dönemi
Milli Mücadele'nin lideri Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'ya geçişi ve örgütlenme süreci.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919):
- 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderilmesinin resmi görevi, bölgedeki karışıklıkları önlemek ve halkın elindeki silahları toplamaktı.
- Ancak Mustafa Kemal'in asıl amacı, Milli Mücadele'yi başlatmak için uygun zemini aramaktı.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919):
- Mustafa Kemal'in ilk genelgesidir.
- Halktan işgallere karşı protesto mitingleri düzenlemesi ve gösteriler yapması istenmiştir.
- Azınlıklara zarar verilmemesi gerektiği vurgulanmıştır.
- Milli bilincin uyanmasında önemli rol oynamıştır.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- Milli Mücadele'nin amaç, gerekçe ve yöntemini belirten önemli bir belgedir.
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
- "İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok saymaktadır." (Gerekçe)
- "Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem - Milli egemenlik ilkesine vurgu)
- Her türlü etki ve denetimden uzak milli bir kurul (temsil heyeti) oluşturulmalıdır.
- Sivas'ta milli bir kongre toplanacaktır.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- Bölgesel amaçlarla toplanmış, ancak aldığı kararlar ulusal nitelik taşımıştır.
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz."
- "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu)
- "Manda ve himaye kabul edilemez." (İlk kez ulusal düzeyde reddedilmiştir.)
- Geçici bir hükümet kurulması fikri ortaya atılmıştır.
- Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti bünyesinde 9 kişilik Temsil Heyeti kurulmuştur.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Tüm yurdu kapsayan ulusal bir kongredir.
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylanmıştır.
- Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir.
- Manda ve himaye kesin olarak reddedilmiştir.
- Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale getirilmiş ve başkanlığına Mustafa Kemal seçilmiştir.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarılarak halkın doğru bilgilendirilmesi amaçlanmıştır.
💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin yol haritasını çizerken, Erzurum ve Sivas Kongreleri bu yol haritasının uygulanması için önemli adımlar olmuştur. Özellikle "milli egemenlik" ve "manda ve himayenin reddi" ilkeleri bu dönemde netleşmiştir.
📌 Amasya Görüşmeleri, Misak-ı Millî ve TBMM'nin Açılışı
Milli Mücadele'nin meşruiyet kazanması ve yeni bir devletin temellerinin atılması.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919):
- Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında yapılmıştır.
- İstanbul Hükümeti'nin Temsil Heyeti'ni resmen tanıması anlamına gelir.
- Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alınmıştır.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920):
- Amasya Görüşmeleri sonrası İstanbul'da açılan Mebusan Meclisi'nde, Temsil Heyeti'nin etkisiyle "Misak-ı Millî" (Milli Yemin) kararları kabul edilmiştir.
- Misak-ı Millî'nin Temel Esasları:
- Mondros Ateşkesi imzalandığı sırada işgal altında olmayan bölgeler Türk vatanının ayrılmaz bir bütünüdür.
- Kars, Ardahan, Batum (Elviye-i Selase) için gerekirse halk oylaması yapılabilir.
- Batı Trakya'nın durumu halk oylaması ile belirlenmelidir.
- Boğazlar'ın durumu, ilgili devletlerin katılımıyla çözülmelidir.
- Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar hak tanınacaktır.
- Siyasi, adli ve mali gelişmemizi engelleyen her türlü sınırlama (kapitülasyonlar) kaldırılmalıdır.
- Misak-ı Millî, Milli Mücadele'nin siyasi programı ve bağımsızlık bildirgesidir.
- İstanbul'un Resmen İşgali (16 Mart 1920):
- Misak-ı Millî kararlarının kabul edilmesi üzerine İtilaf Devletleri, İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı.
- Bu durum, Ankara'da yeni bir meclis açma ihtiyacını doğurdu.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması (23 Nisan 1920):
- Mustafa Kemal, İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclis toplanması çağrısı yaptı.
- Açılan TBMM, milli egemenliğe dayalı, halkın temsil edildiği yeni Türk Devleti'nin temelini atmıştır.
- "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." ilkesi benimsenmiştir.
- Yasama, yürütme ve yargı yetkileri mecliste toplanmıştır (güçler birliği ilkesi).
- Meclis hükümeti sistemi benimsenmiştir.
⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî, Türk milletinin bağımsızlık ve toprak bütünlüğü konusundaki kararlılığını tüm dünyaya ilan etmiştir. TBMM'nin açılması ise, İstanbul Hükümeti'ne alternatif, milli egemenliğe dayalı yeni bir devletin fiilen kurulduğunu göstermiştir.
